Besin Gücü Ölçeği

Özet

Besin Gücü Ölçeği (BGO), özgün olarak İngilizce dilinde geliştirilen Power of Food Scale (PFS) isimli psikolojik aracın Türkçe yetişkin popülasyonuna uyarlanmış ve geçerlik/güvenirlik çalışması yapılmış halidir. Bu ölçek, bireyin fizyolojik açlık durumundan bağımsız olarak, çevresel besin ipuçlarına (görme, koklama veya yiyeceğin varlığı) karşı gösterdiği motivasyonel tepkiyi ve besinlerin çekicilik gücünü ölçmek amacıyla tasarlanmıştır. BGO, özellikle hedonik açlık kavramını ve iştahın homeostatik olmayan yönlerini araştırmada kritik bir araçtır.

Türkçe uyarlama çalışması İzzet Ülker, Fatih Ayyıldız ve Hakan Yıldıran tarafından 2021 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, aşırı yeme davranışları, obezite ve yeme bozuklukları ile ilişkili psikolojik süreçleri anlamada önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Besin Gücü Ölçeği, Power of Food Scale, Ölçek Uyarlama, Hedonik Açlık, Aşırı Yeme, Obezite, Yeme Davranışı, Psikometri.

Yazarlar

İzzet Ülker, Fatih Ayyıldız, Hakan Yıldıran

Amaç

Besin Gücü Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin çevrelerindeki yiyeceklere karşı duydukları motivasyonel tepkinin şiddetini ve sıklığını nicel olarak ölçmektir. Bu motivasyon, genellikle yüksek enerji yoğunluğuna sahip, lezzetli (palatable) yiyecekler tarafından tetiklenir. Ölçek, fizyolojik ihtiyaçtan kaynaklanmayan, yeme arzusunu tetikleyen çevresel faktörlerin etkisini değerlendirir.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının amacı, Türk kültüründe ve popülasyonunda besinlerin algılanan gücünü ölçmek için kültürel olarak geçerli ve güvenilir bir araç sağlamaktır. Bu sayede, beslenme psikolojisi ve halk sağlığı alanlarında yürütülen araştırmaların uluslararası standartlara uygun bir şekilde yapılması hedeflenmiştir.

Yapı

Besin Gücü Ölçeği, bireyin yiyecekleri ne kadar arzuladığına ve yiyeceklerin birey üzerinde ne kadar düşünsel ve davranışsal kontrol sahibi olduğuna odaklanan psikolojik yapı üzerine kurulmuştur. Bu yapı, hedonik açlık olarak bilinen ve ödül merkezli yeme davranışlarını temsil eden bir kavramla yakından ilişkilidir. Ölçek, genellikle yiyeceklerin varlığı, tadı ve erişilebilirliği gibi alt boyutlar üzerinden bu motivasyonel gücü değerlendirir.

Ölçek, yiyeceklerin sadece fizyolojik ihtiyacı giderme aracı olmaktan öte, bilişsel ve duygusal tepkileri tetikleyen güçlü çevresel ipuçları olduğunu varsayar. Yüksek BGO puanı, bireyin çevresel besin sinyallerine karşı daha duyarlı olduğunu ve bu durumun potansiyel olarak aşırı yeme davranışlarına yol açabileceğini gösterir.

Geçerlik

Türkçe uyarlama çalışmasında (Ülker ve ark., 2021) ölçeğin geçerliği çeşitli yöntemlerle incelenmiştir. Özellikle yapı geçerliği, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne ölçüde ölçtüğünü belirlemek amacıyla analiz edilmiştir. Bu analizlerde, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türkçe örneklemde de korunduğu gösterilmiştir.

Ayrıca, ölçüt bağımlı geçerlik kapsamında, BGO puanlarının beklenen teorik ilişkileri doğrulamak için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) ve diğer yeme davranışı ölçekleri ile korelasyonları incelenmiştir. Bu ilişkilerin güçlü ve anlamlı çıkması, ölçeğin Türkçe formunun geçerli bir ölçüm aracı olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Besin Gücü Ölçeği’nin güvenirlik analizlerinde, ölçeğin iç tutarlılığı ve zamana karşı stabilitesi değerlendirilmiştir. İç tutarlılık, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir ve genellikle Cronbach’s Alpha katsayısı ile rapor edilir.

Türkçe adaptasyon çalışmasında elde edilen Cronbach’s Alpha katsayısı, ölçeğin genelinde yüksek bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermiştir. Bu bulgu, ölçeğin tekrarlı ölçümlerde tutarlı sonuçlar üretebileceği anlamına gelmektedir. Gerekli görüldüğü durumlarda test-tekrar test güvenilirliği de incelenerek, ölçüm sonuçlarının zaman içinde ne kadar stabil kaldığı belirlenmiştir.

Faktör Analizi

Besin Gücü Ölçeği’nin psikometrik yapısını incelemek üzere Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk yetişkin popülasyonunda da geçerli olup olmadığını test etmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır.

DFA sonuçları, Türkçe formun orijinal ölçekte önerilen çok boyutlu yapıyı (örneğin, yiyeceklerin yakınlığı, yiyeceklerin tadı/kokusu gibi alt boyutlar) başarılı bir şekilde yansıttığını ortaya koymuştur. Bu faktör yapısının kabul edilebilir uyum indekslerine sahip olması, ölçeğin yapısal geçerliğini destekleyen önemli bir kanıttır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Popülasyon Grubu: Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Türk yetişkin popülasyonu üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Psikometrik geçerlik ve güvenirlik analizleri (DFA, iç tutarlılık, korelasyon analizleri) kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Besin Gücü, Yeme Motivasyonu, Psikometri, Yeme Bozuklukları, Bilişsel Davranışçı Terapi, Ölçek Geliştirme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: İzzet Ülker

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynağında Bulunmamaktadır.

Kurum E-posta Adresleri: Veri Kaynağında Bulunmamaktadır.

Yazışma Adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin kullanımı ve telif hakları hakkında kesin bilgi için sorumlu yazar (İzzet Ülker) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik çalışmalarda kullanımı genellikle yazar iznine tabidir.

Test Yılı (Uyarlama Çalışması): 2021

Kaynaklar

Ülker, İ., Ayyıldız, F., & Yıldıran, H. (2021). Validation of the Turkish version of the power of food scale in adult population. Eating and Weight Disorders – Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 26, 1179–1186. DOI: 10.1007/s40519-020-01019-x

Çalışmanın orijinal makalesine Springer platformu üzerinden erişilebilir: link.springer.com

Ölçeğin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışmasına ait orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: besin-gucu-olceginin-turkce-gecerlilik-ve-guvenirlilik-calismasi-hedonik-aclik-toad.pdf

Besin Gücü Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddeler için yazarın orijinal makalesine veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.