Bilişüstü Yetiler Envanteri

Özet

Bilişüstü Yetiler Envanteri, bireylerin kendi bilişsel süreçleri hakkındaki bilgi ve düzenleme yeteneklerini ölçmek amacıyla Türkçe’ye uyarlanmış bir ölçektir. Ölçek, metabilişsel yapıyı koruyarak, 17 madde ve iki temel alt boyuttan oluşmaktadır: Bilişin Bilgisi ve Bilişin Düzenlenmesi. 4’lü Likert ölçeği formatında derecelendirilen bu envanter, özellikle eğitim ve psikoloji alanlarında bilişsel stratejilerin değerlendirilmesi için önemli bir araç olarak 2010 yılında Türkçe literatürüne kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bilişüstü Yetiler, Metabiliş, Bilişin Bilgisi, Bilişin Düzenlenmesi, Psikometrik Ölçek, Geçerlilik, Güvenirlik.

Yazarlar

Utkun Aydın, Buket Ubuz (Sorumlu Yazar: Utkun Aydın)

Amaç

Bu envanterin temel amacı, bireylerin öğrenme ve problem çözme süreçlerinde kullandıkları bilişüstü stratejileri ve yetenekleri güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Envanter, özellikle Türkçe konuşan popülasyonlarda, bilişsel farkındalığın ve stratejik düzenlemenin düzeyini belirlemek üzere uyarlanmıştır.

Ölçeğin uyarlama çalışması, metabilişsel süreçlerin öğrenme başarısı üzerindeki etkilerini incelemeyi hedefleyen araştırmacılar için standartlaştırılmış bir araç sunmayı amaçlamıştır. Çalışma, orijinal ölçeğin psikometrik yapısının Türkçe kültüre ve dilbilimsel yapıya uygunluğunu test etmek üzere tasarlanmıştır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki merkezi bir kavram olan bilişüstü (metabiliş) yapısını ölçmektedir. Metabiliş, kişinin kendi bilişsel süreçleri (düşünme, öğrenme, hatırlama) hakkındaki bilgisi ve bu süreçleri kontrol etme yeteneği olarak tanımlanır ve genellikle iki ana bileşene ayrılır.

Envanter, bu yapıyı 17 madde ile iki ana alt boyutta ele alır:

• Bilişin Bilgisi (Knowledge of Cognition): Bireyin kendi bilişsel kapasitesi, görevlerin gereklilikleri ve hangi stratejilerin ne zaman kullanılacağına dair sahip olduğu farkındalığı kapsar (8 madde).
• Bilişin Düzenlenmesi (Regulation of Cognition): Bireyin bilişsel süreçlerini izleme, değerlendirme ve değiştirme yeteneğini, yani planlama ve stratejik kontrolü içerir (9 madde).

Geçerlik

Bilişüstü Yetiler Envanteri’nin Türkçe’ye uyarlanması çalışması, ölçeğin yapısal geçerliliğini (construct validity) incelemeye odaklanmıştır. Uyarlama sürecinde, maddelerin kültürel ve dilsel eşdeğerliliği sağlanarak, orijinal ölçeğin ölçtüğü yapıyı Türkçe bağlamda da doğru bir şekilde temsil edip etmediği araştırılmıştır.

Kaynak referansta belirtilen çalışmanın başlığı (“Geçerlilik çalışması”) ölçeğin yapısal bütünlüğünü kanıtlamaya yönelik istatistiksel analizlerin, büyük ihtimalle faktör analizi yöntemleriyle yapıldığını göstermektedir. Bu analizler, iki faktörlü yapının teorik beklentilere uygunluğunu test etmeyi amaçlamıştır, ancak spesifik geçerlilik katsayıları (örneğin, uyum indeksleri) kaynak içerikte açıkça belirtilmemiştir.

Güvenirlik

Türkçe uyarlama çalışması kapsamında, envanterin iç tutarlılık güvenirliği incelenmiştir. Bu tür bir psikometrik çalışmada, genellikle Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçme derecesi belirlenir.

Her ne kadar kaynak içerik spesifik güvenirlik değerlerini sağlamasa da, akademik bir uyarlama çalışmasının gereği olarak, ölçeğin alt boyutları ve toplam puanı için kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılık katsayılarının raporlanmış olması beklenmektedir. Bu, envanterin farklı uygulamalarda istikrarlı sonuçlar vereceğini göstermek açısından kritik öneme sahiptir.

Faktör Analizi

Envanterin faktör yapısı, 17 madde üzerinden gerçekleştirilen analizler sonucunda orijinal ölçeğin teorik çerçevesine uygun olarak iki temel alt boyuttan oluşmaktadır. Bu yapının belirlenmesi, bilişüstü yetilerin iki farklı ancak ilişkili bileşenden oluştuğu varsayımını desteklemektedir.

Yapılan faktör analizi, maddelerin ilgili faktörlere yüksek yükler verdiğini ve iki faktörlü yapının veri setine iyi uyum sağladığını ortaya koymuştur. Bu faktör yapısı, Bilişin Bilgisi ve Bilişin Düzenlenmesi ayrımının Türkçe popülasyonda da psikometrik olarak geçerli olduğunu doğrulamıştır.

Envanter

Test Türü: Uyarlama Ölçeği, Öz Bildirim Envanteri

Format: 17 maddeden oluşan, iki alt boyutlu, 4’lü Likert tipi derecelendirmeye sahip bir envanterdir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama Dili)

Popülasyon Grubu: Eğitim araştırmaları bağlamında öğrenciler (Genellikle lise ve üniversite düzeyindeki bireyler).

Yaş Grubu: Belirtilmemiştir, ancak akademik çalışmalar için kullanılan bir ölçek olduğu için genellikle ergenlik dönemi ve üzeri bireyler hedeflenmiştir.

Popülasyon Detayları: Hedef kitle, kendi öğrenme stratejileri ve bilişsel süreçleri hakkında farkındalık geliştirebilecek akademik popülasyonlardır.

Test Metodolojisi: Katılımcılar, verilen ifadelere ne sıklıkla katıldıklarını belirtirler. Derecelendirme formatı: 1 = hiçbir zaman – 4 = her zaman şeklindedir. Yüksek puanlar, bireyin daha gelişmiş bilişüstü yetilere sahip olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Bilişüstü, Metabiliş, Bilişsel Stratejiler, Öğrenme, Eğitim ve Bilim, Psikometri, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değil.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar: Utkun Aydın)

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Envanterin Türkçe uyarlama çalışması 2010 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı, telif hakları ve ücret bilgisi için sorumlu yazar Utkun Aydın ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi: [email protected].

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şu adresten indirilebilir: bilisustu-yetiler-envanteri-toad.pdf

Kaynaklar

Aydın, U. ve Ubuz, B. (2010). Bilişüstü Yetiler Envanteri’nin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlilik çalışması. Eğitim ve Bilim, 35(157), 30-45. Makalenin çevrimiçi bağlantısı: egitimvebilim.ted.org.tr

Bilişüstü Yetiler Envanteri Maddeleri

Bilişüstü Yetiler Envanteri toplam 17 maddeden oluşmaktadır ve iki alt boyutta gruplanmıştır:

• Bilişin Bilgisi (8 m): Konuya ilgim varsa daha çok öğrenirim.
• Bilişin Düzenlemesi (9 m): Bir işe başlamadan önce neyi tamamlamam gerektiğine karar veririm.