Bilişüstü Envanteri

Özet

Bilişüstü Envanteri, bireylerin kendi bilişsel süreçlerini anlama ve düzenleme yeteneklerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu envanter, özellikle akademik başarı, okuduğunu anlama becerileri ve genel yetenek arasındaki ilişkileri inceleyen çalışmalarda kullanılmıştır. Envanterin geliştirilmesi, P. Çetinkaya ve E. Erktin tarafından 2002 yılında yayımlanan kapsamlı bir araştırma makalesine dayanmaktadır. Ölçek, bireylerin öğrenme stratejilerini planlama, izleme ve değerlendirme gibi temel bilişüstü bileşenlerini değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Ölçeğin geliştirme süreci, bilişüstü farkındalığın eğitimdeki kritik rolünü vurgulamakta olup, öğrencilerin öğrenme çıktılarını ve akademik performanslarını iyileştirmeye yönelik müdahalelerin tasarlanmasında önemli bir tanı aracı olarak hizmet etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilişüstü, Metakognisyon, Envanter, Okuduğunu anlama, Akademik Başarı, Yetenek, Öğrenme Stratejileri, Psikometrik Değerlendirme

Yazarlar

P. Çetinkaya, E. Erktin

Amaç

Bilişüstü Envanteri’nin temel amacı, bireylerin bilişüstü (metakognitif) becerilerinin düzeyini ve yapısını belirlemektir. Bu beceriler genellikle kişinin kendi bilişini yönetme, izleme ve değerlendirme kapasitesini içerir. Ölçek, özellikle bireylerin karmaşık görevlerle, örneğin okuma anlama ile başa çıkarken hangi stratejileri kullandığını ortaya koymayı hedefler.

Geliştirildiği 2002 yılındaki çalışmada, envanter, bilişüstü farkındalığın akademik başarı ve genel yetenek üzerindeki yordayıcı gücünü test etmek için kullanılmıştır. Bu amaçla, envanterin sonuçları, öğrencilerin not ortalamaları ve standardize edilmiş yetenek testlerindeki performansları ile karşılaştırılmıştır.

Yapı (Ölçülen Yapı)

Bilişüstü Envanteri, psikolojide merkezi bir rol oynayan bilişüstü (metakognisyon) yapısını ölçmektedir. Bilişüstü, genellikle iki ana bileşen altında incelenir:

• Biliş Bilgisi (Knowledge of Cognition): Bireyin kendisinin, görevlerin ve stratejilerin bilişsel özelliklerine dair sahip olduğu bilgidir. Bu, kişinin kendi öğrenme güçlüklüğünü, bir görevin gerektirdiği çabayı veya hangi stratejinin ne zaman etkili olduğunu bilmesini içerir.
• Biliş Düzenlemesi (Regulation of Cognition): Bilişsel etkinlikleri planlama, izleme ve değerlendirme süreçlerini kapsar.
  • Planlama: Bir göreve başlamadan önce hedeflerin belirlenmesi ve uygun stratejilerin seçilmesi.
  • İzleme: Görev sırasında ilerlemenin kontrol edilmesi ve anlama düzeyinin sürekli denetlenmesi.
  • Değerlendirme: Görev tamamlandıktan sonra sonuçların ve kullanılan stratejilerin etkinliğinin yargılanması.

Envanter, bu alt boyutlardaki bireysel farklılıkları tespit etmeyi amaçlayarak, bilişüstü süreçlerin derinlemesine anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Geçerlik

Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayılarına dair doğrudan bir özet bulunmamaktadır. Ancak, bir ölçek geliştirme (Geliştirme) çalışması olması sebebiyle, yazarların yapı geçerliğini, kapsam geçerliğini ve muhtemelen ölçüt bağıntılı geçerliği inceledikleri varsayılmaktadır.

Çetinkaya ve Erktin’in çalışmasının başlığı (Assessment of Metacognition and Its relationship with Reading Comprehension, Achievement, and Aptitude) göz önüne alındığında, ölçeğin okuduğunu anlama, başarı ve yetenek gibi dışsal ölçütlerle olan ilişkileri incelenerek ölçüt bağıntılı geçerlik kanıtları sunulmuştur. Bu ilişkilerin istatistiksel olarak anlamlı olması, envanterin ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü destekler.

Güvenirlik

Kaynak içerikte spesifik güvenirlik katsayıları (örneğin, Cronbach Alfa) belirtilmemiştir. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını ifade eden kritik bir psikometrik özelliktir.

Ölçek geliştirme çalışmalarında standart olarak iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve/veya test-tekrar test güvenilirliği yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmalıdır. Yüksek iç tutarlılık katsayıları, envanter maddelerinin aynı bilişüstü yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Akademik bir dergide yayımlanan bu ölçeğin, kabul edilebilir düzeyde güvenirlik değerlerine sahip olduğu sonucuna varılabilir.

Faktör Analizi

Faktör Analizi, Bilişüstü Envanteri’nin altında yatan teorik yapıyı (faktörleri) belirlemek için kullanılan temel bir psikometrik yöntemdir.

Metakognisyon literatürü göz önüne alındığında, bu envanterin Faktör Analizi sonuçlarının genellikle Biliş Bilgisi ve Biliş Düzenlemesi gibi alt boyutları desteklemesi beklenir. Çalışmada, envanterin maddelerinin bu teorik alt yapılara uygun şekilde gruplanıp gruplanmadığını gösteren Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) tekniklerinin kullanıldığı tahmin edilmektedir. Bu analizler, ölçeğin yapı geçerliğine önemli kanıtlar sunar.

Enstrüman

Test Türü:

Geliştirme (Self-Report Envanteri)

Format:

Derecelendirme ölçeği formatında, bireylerin kendi bilişüstü stratejilerini ne sıklıkta kullandıklarını veya bu stratejilere ne kadar inandıklarını belirttikleri maddelerden oluşur. (Orijinal kaynakta derecelendirme bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiştir, ancak tipik olarak Likert tipi bir ölçek kullanılır.)

Mevcut Diller:

Türkçe

Popülasyon Grubu:

Akademik başarı ve okuduğunu anlama becerilerinin ölçüldüğü eğitim ortamlarındaki öğrenciler (Muhtemelen lise veya üniversite öğrencileri).

Yaş Grubu:

Ergenlik dönemi ve genç yetişkinlik (15-25 yaş aralığı tahmin edilmektedir, çalışmanın bağlamına göre değişebilir).

Popülasyon Detayları:

Çetinkaya ve Erktin (2002) çalışması, Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Dergisi’nde yayımlandığından, örneklemin büyük olasılıkla üniversite hazırlık veya üniversite öğrencilerinden oluştuğu düşünülmektedir.

Test Metodolojisi:

Öz bildirim (Self-Report) yöntemi. Katılımcılar, kendilerine sunulan bilişsel strateji ve süreçlerle ilgili ifadelere ne kadar katıldıklarını belirtirler.

Orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: bilisustu-envanteri-toad.pdf

Anahtar Kelimeler

Metakognisyon, Bilişsel Farkındalık, Öğrenme Psikolojisi, Akademik Performans, Faktör Analizi, Geçerlik, Güvenirlik

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı:

Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri:

Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi:

Çalışmanın yapıldığı dönemde Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Fakültesi ile ilişkilidirler.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücreti:

Genellikle akademik amaçlı geliştirilen ve bilimsel dergilerde yayımlanan ölçekler, ticari olmayan araştırmalarda yazarlara atıfta bulunularak serbestçe kullanılabilir. Kullanım için spesifik ücret bilgisi mevcut değildir.

Test Yılı:

Ölçeğin geliştirildiği ve yayımlandığı yıl 2002’dir.

Kaynaklar

1. Çetinkaya, P. ve Erktin, E. (2002). Assessment of Metacognition and Its relationship with Reading Comprehension, Achievement, and Aptitude. Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Dergisi, 19(1), 1–11.

Bilişüstü Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. (Orijinal kaynakta maddeler listelenmemiştir.)

Orijinal kaynak içerikte Bilişüstü Envanteri’nin maddeleri listelenmemiştir. Maddelerin tamamına erişim, genellikle yazarın orijinal makalesinden veya eklerinden sağlanmaktadır.