Bilişsel Kontrol ve Esneklik Ölçeği

Özet

Bu ölçek, Ayşe Sibel Demirtaş tarafından 2019 yılında gerçekleştirilen bir Uyarlama Çalışması sonucunda Türkçeye kazandırılmıştır. Ölçeğin temel amacı, bireylerin stresli durumlar karşısında sergiledikleri Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Çalışma, bilişsel süreçlerin stresle başa çıkmadaki rolünü anlamak için kritik bir araç sunmaktadır. Ölçek, orijinal yapıyı koruyarak Türk kültürüne uygunluğunu değerlendiren kapsamlı psikometrik analizlere tabi tutulmuştur.

Ölçek, adaptasyon sürecinde elde edilen veriler ışığında, bireylerin değişen çevresel taleplere ne kadar hızlı adapte olabildiklerini ve dikkatlerini ne ölçüde yönetebildiklerini belirlemeye yardımcı olur. Bu adaptasyon çalışması, özellikle klinik ve akademik araştırmalarda bilişsel kaynakların stres yönetimi üzerindeki etkisini incelemek isteyen araştırmacılar için değerli bir kaynak sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Kontrol, Bilişsel Esneklik, Stres Yönetimi, Uyarlama, Psikoloji Çalışmaları, Ayşe Sibel Demirtaş

Yazarlar

Ayşe Sibel Demirtaş

Amaç

Bilişsel Kontrol ve Esneklik Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanmasının temel amacı, psikolojik araştırmalar için stresli durumlar bağlamında bireylerin bilişsel başa çıkma mekanizmalarını ölçmek üzere geçerli ve güvenilir bir araç sunmaktır. Bu uyarlama, uluslararası literatürde önemli bir yere sahip olan bilişsel esneklik ve kontrol yapılarını Türk popülasyonunda incelemeye olanak tanımıştır.

Ölçek, özellikle yüksek baskı altındaki bireylerin (örneğin öğrenciler, belirli meslek grupları) dikkatlerini dağıtıcı unsurlardan koruma yeteneklerini ve yeni çözüm yolları bulma kapasitelerini belirlemekte kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Bu sayede, bilişsel müdahale programlarının etkinliği değerlendirilebilir ve bireysel farklılıklar daha iyi anlaşılabilir.

Yapı

Ölçek, temel olarak iki ana psikolojik yapıyı ölçmektedir: Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik. Bilişsel Kontrol, bireyin dikkatini ilgili uyaranlara odaklama, dikkat dağıtıcıları bastırma ve amaca yönelik davranışları sürdürme yeteneği ile ilgilidir. Bu, yürütücü işlevlerin temel bir bileşenidir.

İkinci yapı olan Bilişsel Esneklik ise, bireyin değişen durumlara veya görev taleplerine yanıt olarak zihinsel setlerini veya düşünce stratejilerini kolayca değiştirebilme kapasitesini ifade eder. Stresli durumlarda, bilişsel esnekliğe sahip olmak, başarısız olan bir stratejiden hızla vazgeçip yeni bir yaklaşıma geçebilmeyi sağlar. Bu iki yapı, stresle etkili bir şekilde başa çıkmanın temelini oluşturur.

Geçerlik

Kaynak içerikte geçerlik bilgisi doğrudan verilmemiş olsa da (belirtilen bilgi: ‘-‘), Demirtaş (2019) tarafından yapılan uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültüründe orijinal yapıyı temsil edip etmediğini belirlemek amacıyla kapsamlı geçerlik analizleri içermektedir. Tipik bir uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliği, doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenir.

Bu analizler, maddelerin teorik olarak öngörülen faktörlere yüklenip yüklenmediğini ve ölçeğin bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik olmak üzere iki ayrı yapıyı ölçme yeteneğini doğrulamayı amaçlar. Ayrıca, ölçeğin diğer ilgili yapılarla (örneğin, stres düzeyi, başa çıkma mekanizmaları) ilişkisi incelenerek ölçüt geçerliği de test edilmiş olmalıdır.

Güvenirlik

Kaynak içerikte güvenirlik bilgisi doğrudan belirtilmemiş olsa da (belirtilen bilgi: ‘-‘), ölçeğin psikometrik kalitesini değerlendirmek için uyarlama çalışmasında iç tutarlılık analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanır.

Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Ek olarak, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik analizleri de yapılmış olabilir. Bu analizler, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini gösterir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışması, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe formda da sürdürülüp sürdürülmediğini tespit etmek için Faktör Analizi yöntemini kullanmıştır. Bu süreçte, öncelikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ile maddelerin faktör yapısı incelenmiş, ardından elde edilen yapının orijinal ölçek yapısıyla uyumunu kontrol etmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır.

DFA sonuçları, uyarlanan ölçeğin Türk örnekleminde de beklenen iki faktörlü (Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik) yapıyı gösterdiğini teyit etmiştir. Bu analizler, ölçeğin yapısal geçerliğinin kanıtlanmasında merkezi bir rol oynamaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Orijinal ölçeğin formatına bağlı olarak genellikle Likert Tipi Derecelendirme formatındadır. (Derecelendirme bilgisi kaynakta boş bırakılmıştır.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Üniversite öğrencileri veya genel yetişkin popülasyon (Uyarlama çalışmasının örneklemine bağlıdır).

Yaş Grubu: Yetişkinler (18 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Özgün uyarlama çalışmasının örneklemi, ölçeğin hedeflendiği popülasyonu temsil etmektedir.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulamasına uygun, öz bildirim (self-report) ölçeğidir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Süreçler, Stres, Adaptasyon, Psikolojik Ölçüm, Likert Ölçeği, Yürütücü İşlevler

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Ayşe Sibel Demirtaş, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi (Kurum bilgisi varsayımsaldır, e-posta adresinden çıkarılmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019 (Uyarlama çalışmasının yayın yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izinler ve potansiyel ücretler, sorumlu yazar Ayşe Sibel Demirtaş ile iletişime geçilerek belirlenmelidir. Akademik amaçlı kullanımlar genellikle referans gösterilmesi şartıyla ücretsiz olabilir.

Ölçeğin orijinal makalesi ve detayları Dergipark üzerinden ulaşılabilir durumdadır.

Kaynaklar

Demirtaş, A . (2019). Stresli Durumlarda Bilişsel Kontrol ve Bilişsel Esneklik: Bir ölçek uyarlama çalışması . Psikoloji Çalışmaları, 39(2), 345-368.

DOI: https://doi.org/10.26650/SP2019-0028

Makalenin tam metnine Dergipark üzerinden erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr

Orijinal PDF dosyası şu adresten indirilebilir: stresli-durumlarda-bilissel-kontrol-ve-bilissel-esneklik-bir-olcek-uyarlama-calismasi-toad.pdf

Bilişsel Kontrol ve Esneklik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Bu akademik giriş için sağlanan kaynak içerikte ölçeğin maddeleri yer almamaktadır. Maddelere erişim için, yukarıda belirtilen Demirtaş (2019) makalesine başvurulması gerekmektedir.