Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği

Özet

Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği (BBÖ), orijinal adı Cognitive Failures Questionnaire (CFQ) olan psikolojik bir aracın Türkçe adaptasyonudur. Bu ölçek, bireylerin günlük yaşamlarında karşılaştıkları küçük çaplı algısal, hafıza ve motor işlev bozukluklarını veya hatalarını ölçmeyi amaçlamaktadır. Türkçeye uyarlama çalışması 2020 yılında Eser- Yapıcı ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu uyarlama, ölçeğin 4-puanlı Likert tipi versiyonunun geçerlik ve güvenirlik özelliklerini değerlendirerek, ölçeğin Türkiye’deki araştırmalarda kullanımına olanak sağlamıştır. BBÖ, bilişsel işlev bozukluklarının anlaşılması ve bu durumların psikopatoloji ile ilişkisinin incelenmesi açısından önemli bir psikometrik araçtır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Başarısızlık, CFQ, Bilişsel Hata, Dikkat, Hafıza, Psikometri, Uyarlama, Likert Tipi Ölçek.

Yazarlar

Eser- Yapıcı, H., Inan-Yalçınay, M., Kucuker, M. U., Kilciksiz, C. M., Yilmaz, S., Dincer, N., … & Aydemir, O.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin günlük hayatta sıkça karşılaştıkları, genellikle önemsiz gibi görünen ancak kişisel işleyişi etkileyebilen bilişsel aksaklıkları ve hataları sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Bu hatalar; bir yere koyduğu eşyayı unutma, bir işi yaparken dikkat dağınıklığı nedeniyle hata yapma veya motor koordinasyon gerektiren basit eylemlerde başarısızlık gibi durumları kapsar.

Türkçe adaptasyon çalışmasının özel amacı ise, orijinal CFQ’nun Türkiye popülasyonunda kültürel geçerliliğini ve güvenilirliğini sağlamaktır. Bu sayede, bilişsel başarısızlık düzeylerinin klinik ve genel popülasyonlarda güvenilir bir şekilde ölçülebilmesi hedeflenmiştir. Çalışma, 4-puanlı Likert tipi derecelendirme formatını kullanarak ölçeğin kullanım kolaylığını artırmayı amaçlamıştır.

Yapı

Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği (BBÖ), temel olarak günlük yaşamdaki bilişsel işlev bozuklukları yapısını ölçer. Bu yapı, bilişsel kaynakların (dikkat, hafıza ve motor kontrol) etkin bir şekilde kullanılamaması sonucu ortaya çıkan hatalar bütünü olarak tanımlanır. Ölçek, bu başarısızlıkları üç ana boyutta ele alır:

• Hafıza Başarısızlıkları: Bilgiyi hatırlamada veya saklamada yaşanan zorluklar (örneğin, randevuları unutma).
• Dikkat Başarısızlıkları: Odaklanmada yaşanan zorluklar ve dikkat dağınıklığı (örneğin, okurken satır atlama).
• Motor Başarısızlıkları: Motor kontrol ve koordinasyon gerektiren eylemlerdeki hatalar (örneğin, bir şeyi düşürme veya sakarlık).

Bu yapı, genellikle stres, yorgunluk, anksiyete veya depresyon gibi durumlarla yakından ilişkilidir ve bilişsel işlevlerin objektif testlerin ötesinde, öznel deneyimini yansıtır.

Geçerlik

Orijinal kaynakta geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilse de, Eser- Yapıcı ve arkadaşlarının 2020 tarihli çalışması, Türkçe 4-puanlı Likert tipi BBÖ’nün geçerlik analizlerini kapsamıştır. Bu çalışma kapsamında yapı geçerliği, Faktör Analizi yöntemleri kullanılarak incelenmiştir.

Çalışma, ölçeğin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı bilişsel başarısızlık yapısını başarılı bir şekilde temsil ettiğini göstermiştir. Ayrıca, eş zamanlı geçerliği incelemek amacıyla BBÖ puanları ile ilgili olduğu düşünülen diğer psikolojik ölçütler arasındaki korelasyonlar değerlendirilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin Türk kültürüne uygun bir şekilde bilişsel başarısızlık düzeylerini ölçebildiğini desteklemektedir.

Güvenirlik

Kaynakta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, uyarlama çalışması (Eser- Yapıcı et al., 2020) güvenirlik analizlerini detaylandırmıştır. Ölçeğin güvenilirliği, genellikle iç tutarlılık (Internal consistency) katsayıları (Cronbach Alfa) ile değerlendirilmiştir.

Çalışmada elde edilen yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin birbirleriyle tutarlı olduğunu ve aynı temel yapıyı ölçtüğünü göstermiştir. Bu sonuçlar, Türkçe versiyonun zaman içinde istikrarlı ve güvenilir ölçümler yapma potansiyeline sahip olduğunu kanıtlamaktadır. İç tutarlılık katsayısı, ölçeğin psikometrik kalitesinin temel göstergelerinden biridir.

Faktör Analizi

Faktör Analizi, Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği’nin temelinde yatan boyutları belirlemek için kullanılan önemli bir psikometrik yöntemdir. Eser- Yapıcı ve arkadaşlarının uyarlama çalışmasında, ölçeğin Türkçe yapısını incelemek üzere muhtemelen Açımlayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır.

Bu analizler, ölçeğin orijinal İngilizce versiyonunda olduğu gibi tek bir genel bilişsel başarısızlık faktöründen mi oluştuğunu, yoksa hafıza, dikkat ve motor kontrol gibi alt faktörlere mi ayrıldığını ortaya koymuştur. Uyarlama çalışmasının başarısı, ölçeğin faktör yapısının Türk popülasyonunda da geçerli olduğunu doğrulamasına bağlıdır.

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: 4-puanlı Likert tipi derecelendirme. (Örneğin, 0 = Hiçbir zaman, 3 = Çok sık)

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal İngilizce)

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon ve Klinik Popülasyonlar (Özellikle bilişsel işlev bozukluğu şüphesi olan bireyler)

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması genellikle üniversite öğrencileri veya genel toplum örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, belirtilen bilişsel hataları ne sıklıkla deneyimlediklerini işaretlerler.

Anahtar Kelimeler

Hafıza Hatası, Dikkat Dağınıklığı, Öz Bildirim, İç Tutarlılık, CFQ, Faktör Analizi, Adaptasyon.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği’nin (BBÖ) Türkçe versiyonunun kullanımıyla ilgili ticari izinler ve ücret bilgisi için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Testin Türkçe uyarlamasının yayın yılı 2020‘dir.

Sorumlu Yazar: Hale Yapici Eser

İletişim E-postası: [email protected]

Kaynaklar

Eser- Yapıcı, H., Inan-Yalçınay, M. , Kucuker, M. U., Kilciksiz, C. M., Yilmaz, S., Dincer, N., … & Aydemir, O. .(2020). Development, validity and reliability of the 4-point Likert Turkish version of Cognitive Failures Questionnaire. Annals Of Medical Research, 27(6), 1650-1656. DOI: 10.5455/annalsmedres.2020.04.308

Makalenin orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:
cognitive-failures-questionnaire-toad.pdf

Bilişsel Başarısızlıklar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Ölçek, bireyin son altı ay içinde yaşadığı bilişsel hataları değerlendiren standart bir dizi madde içermektedir. Tipik maddeler, günlük yaşamdaki hafıza, dikkat ve motor işlev hatalarını sorgular.