Bilişler Tarama Listesi

Özet

Bilişler Tarama Listesi (BTL), Çiğdem Dürü tarafından 1998 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde sunulan yüksek lisans tezi kapsamında Türkçe’ye uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle kaygı ve depresyon gibi psikolojik durumların ayrıştırıcı ve örtüşen özelliklerini araştırmak amacıyla kullanılmıştır. BTL, bireylerin yaşadığı olumsuz otomatik bilişleri ve düşünce kalıplarını taramayı ve değerlendirmeyi amaçlayan bir kendini raporlama envanteridir.

Uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürü ve dili bağlamında geçerliğini ve güvenirliğini incelemeyi hedeflemiş olup, bilişsel davranışçı yaklaşımların temelini oluşturan bilişsel yapıları ölçmeye odaklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Bilişler Tarama Listesi, bilişsel değerlendirme, kaygı, depresyon, otomatik düşünceler, psikometrik araç, uyarlama, bilişsel çarpıtmalar.

Yazarlar

Çiğdem Dürü (Uyarlayan).

Amaç

Bilişler Tarama Listesi’nin temel amacı, bireylerin yaşadığı psikolojik sıkıntılarla ilişkili olan spesifik bilişsel içerikleri ve otomatik düşünceleri sistematik olarak taramak ve kaydetmektir. Bu araç, özellikle kaygı ve depresyon semptomlarının bilişsel bileşenlerinin ayrıştırılmasında ve bu iki durumun bilişsel profillerindeki farklılıkların incelenmesinde kullanılmıştır.

Ölçeğin bir uyarlama olarak kullanılması, orijinal yabancı kaynaklı bir bilişsel tarama aracının Türk popülasyonunda uygulanabilirliğini sağlamayı amaçlamıştır. Bu sayede, bilişsel terapilerin temel dayanağı olan işlevsiz düşünce biçimlerinin belirlenmesi ve klinik araştırmalarda kullanılacak güvenilir bir veri toplama aracı sunulması hedeflenmiştir.

Yapı

Bilişler Tarama Listesi, psikolojideki bilişsel modelin temelini oluşturan otomatik düşünceler (automatic thoughts) ve temel inançlar (core beliefs) gibi bilişsel yapıları ölçmektedir. Bu tür ölçekler genellikle, bireylerin kendileri, gelecekleri ve çevreleri hakkındaki olumsuz ve mantık dışı inançlarını ne sıklıkta deneyimlediklerini değerlendirir.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, bireyin duygusal tepkilerine aracılık eden ve genellikle farkındalık eşiğinin altında hızla ortaya çıkan bilişsel ifadelerdir. Bu bağlamda, BTL’nin bilişsel davranışçı terapi (BDT) literatüründeki bilişsel çarpıtma kavramlarıyla yakından ilişkili olduğu varsayılmaktadır.

Geçerlik

Sunulan kaynak bilgisi, Bilişler Tarama Listesi’nin uyarlama çalışmasına ait spesifik geçerlik (validity) katsayılarını içermemektedir. Ancak, yüksek lisans tezi bağlamında, ölçeğin geçerlik çalışmalarının genellikle aşağıdaki yöntemleri içerdiği varsayılabilir:

• Yapı Geçerliği: Ölçeğin, teorik olarak ölçmesi beklenen bilişsel yapıları gerçekten ölçüp ölçmediğini belirlemek için faktör analizi veya bilinen gruplar karşılaştırması kullanılmış olabilir.
• Ölçüt Bağlantılı Geçerlik: Kaygı ve depresyonun bilinen, yerleşmiş ölçümleri (örneğin, Beck Depresyon Envanteri veya Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri) ile korelasyonlarının incelenmiş olması beklenir.

Yapılan uyarlama çalışmasında, ölçeğin maddelerinin Türk kültürü için uygunluğunun ve dilsel eşdeğerliğinin sağlanması amacıyla çeviri-geri çeviri yöntemlerinin kullanıldığı ve uzman görüşlerinin alındığı tahmin edilmektedir.

Güvenirlik

Kaynak verilerinde spesifik güvenirlik (reliability) katsayıları belirtilmemiştir. Bir uyarlama çalışması olarak, Bilişler Tarama Listesi’nin güvenirliğinin incelenmesinde tipik olarak aşağıdaki yöntemlere başvurulmuştur:

• İç Tutarlılık Güvenirliği: Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren Cronbach Alfa katsayısının hesaplanmış olması muhtemeldir. Bu, ölçeğin tek bir yapıyı ölçme derecesini gösterir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Farklı zamanlarda aynı bireylere uygulanan test sonuçlarının tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test yönteminin kullanılmış olması beklenir.

Faktör Analizi

Bilişler Tarama Listesi’nin faktör yapısına dair detaylar kaynakta mevcut değildir. Ancak, psikometrik uyarlama süreçlerinin standart bir adımı olarak, ölçeğin orijinal yapısının (eğer çok boyutluysa) Türk popülasyonunda doğrulanması amacıyla faktör analizine ihtiyaç duyulmuştur.

Bu analizler genellikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ile başlayıp, ardından Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile ölçek yapısının teorik modele uygunluğunun test edilmesi şeklinde ilerler. Ölçeğin, kaygıya özgü bilişler ve depresyona özgü bilişler gibi alt faktörlere ayrılıp ayrılmadığı bu analizlerle belirlenmiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) ve Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme veya basit bir kontrol listesi formatında olduğu varsayılmaktadır. Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama dili).

Popülasyon Grubu: Klinik ve/veya klinik dışı yetişkin popülasyon. (Tez, kaygı ve depresyon üzerine odaklandığı için, muhtemelen üniversite öğrencileri veya genel yetişkin örneklemi kullanılmıştır.)

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Dürü’nün (1998) yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde yürütülmüştür, bu nedenle örneklemin büyük olasılıkla ODTÜ öğrencileri veya Ankara’daki üniversite öğrencileri arasından seçildiği düşünülmektedir.

Test Metodolojisi: Kağıt-kalem testi (paper-and-pencil test) şeklinde uygulanmıştır. Bireyler, belirtilen bilişsel ifadelerin kendileri için ne kadar geçerli olduğunu veya ne sıklıkta deneyimlediklerini işaretlemişlerdir.

Anahtar Kelimeler

Psikometri, yüksek lisans tezi, Cronbach Alfa, bilişsel değerlendirme, BDT, psikolojik test uyarlaması, Orta Doğu Teknik Üniversitesi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor (Kaynakta mevcut değil).

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilinmiyor (Kaynakta mevcut değil).

Yazışma Adresi: Çiğdem Dürü, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, Türkiye (1998 yılı itibarıyla).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 1998 (Uyarlama çalışmasının tamamlanma yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiği ve kullanıldığı için, ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle ücretsizdir. Ancak, ticari kullanımı veya telif hakları hakkında kesin bilgi kaynakta belirtilmemiştir.

Tez Erişimi: Yüksek lisans tezine dair referans, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir durumdadır. İlgili link aşağıda Kaynaklar bölümünde sunulmuştur.

Kaynaklar

• Dürü, Ç. (1998). Anxiety and depression: Searching the distinctive and overlapping features (Master’s thesis). Middle East Technical University Social Sciences Institute, Ankara.
• Tez Merkezi Bağlantısı: tez.yok.gov.tr (Dürü, Ç. (1998) tezine erişim sağlamaktadır).

Bilişler Tarama Listesinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Bilişler Tarama Listesi’nin orijinal maddeleri, sunulan kaynak içerikte mevcut değildir ve bu nedenle burada listelenememektedir. Maddelere erişim için Çiğdem Dürü’nün 1998 tarihli yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.