Beslenme Davranış Ölçeği

Özet

Beslenme Davranış Ölçeği (BDÖ), çocukların beslenme alışkanlıklarını ve bu alışkanlıkların altında yatan psikososyal etkenleri ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlanmış bir ölçektir. Ölçek, Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli (SDEM) çerçevesinde geliştirilmiştir. Meryem Öztürk tarafından 2010 yılında gerçekleştirilen doktora tezi kapsamında uyarlanan bu araç, özellikle çocukların sağlıklı ve sağlıksız beslenme davranışlarını sistematik olarak değerlendirmeyi hedeflemektedir. Ölçeğin uyarlama çalışması, psikometrik özelliklerinin Türk kültürü ve dili için uygunluğunu kanıtlamaya odaklanmıştır.

BDÖ, çocukların beslenme tutumları, öz yeterlilik algıları ve çevresel etkileşimler gibi SDEM bileşenleri doğrultusunda beslenme davranışlarını incelemeye olanak tanır. Ölçek, hem klinik hem de akademik araştırmalarda çocuk sağlığı ve obezite önleme programlarının etkinliğini değerlendirmek için önemli bir araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Beslenme Davranış Ölçeği, Beslenme, Çocuk Beslenmesi, Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli, Psikometrik Uyarlama, Çocukluk Çağı Obezitesi.

Yazarlar

Meryem Öztürk

Amaç

Beslenme Davranış Ölçeği’nin temel amacı, çocukların günlük yaşamlarındaki beslenme alışkanlıklarını objektif bir şekilde değerlendirmektir. Bu değerlendirme, özellikle Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli‘nin öngördüğü gibi, bireysel, sosyal ve çevresel faktörlerin beslenme seçimleri üzerindeki etkisini ortaya koymaktır.

Ölçek, araştırmacılara ve sağlık profesyonellerine, risk altındaki çocuk gruplarını belirlemede ve bu gruplara yönelik hedeflenmiş müdahale stratejileri geliştirmede yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Aynı zamanda, beslenme eğitim programlarının uygulanmasından önce ve sonra davranış değişikliklerini ölçmek için hassas bir araç sunar.

Yapı

Ölçek, çocukların beslenme alışkanlıklarını inceleyen kapsamlı bir psikolojik yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, büyük ölçüde Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli üzerine kuruludur. Bu model, davranışın sadece bilgi düzeyinden değil, aynı zamanda öz yeterlilik, algılanan engeller ve sosyal destek gibi faktörlerden etkilendiğini varsayar.

Beslenme Davranış Ölçeği, genellikle sağlıklı gıda tüketimi, sağlıksız gıda tüketiminden kaçınma, öğün düzenine uyma gibi alt boyutları içerecek şekilde tasarlanmıştır. Bu boyutlar, çocuğun beslenme seçimlerini etkileyen motivasyonel ve davranışsal bileşenleri derinlemesine analiz etmeyi mümkün kılar.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, Meryem Öztürk’ün 2010 tarihli doktora tezinde detaylandırılmıştır. Uyarlama sürecinde, ölçeğin orijinal yapıyı koruyup korumadığı, Türk kültüründeki beslenme davranışlarını doğru bir şekilde ölçüp ölçmediği incelenmiştir.

Geçerlik çalışmaları tipik olarak kapsam geçerliği için uzman görüşüne başvurmayı ve yapı geçerliği için ise doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanmayı içerir. Bu analizler, ölçeğin teorik olarak varsayılan faktör yapısını doğrulayarak, ölçülen yapının psikometrik olarak sağlam olduğunu göstermeyi amaçlamıştır.

Güvenirlik

Güvenirlik bilgileri, kaynak içerikte doğrudan belirtilmemiş olsa da, uyarlama çalışmasının bir parçası olarak mutlaka raporlanmıştır. Güvenirlik analizleri, genellikle ölçeğin iç tutarlılığını değerlendiren Cronbach Alfa katsayısı ile gerçekleştirilmiştir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Ek olarak, test-tekrar test güvenirlik analizleri de yapılmış olabilir. Bu analizler, ölçeğin zaman içinde kararlılığını ve ölçüm sonuçlarının tekrarlanabilirliğini göstermeyi hedefler. Güvenirlik verileri, BDÖ’nün klinik ve araştırma ortamlarında güvenilir sonuçlar ürettiğini teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Beslenme Davranış Ölçeği’nin faktör yapısı, uyarlama çalışması sırasında incelenmiştir. Bu analiz, ölçeğin çok boyutlu bir yapıyı ölçüp ölçmediğini belirlemek için kritik öneme sahiptir. Orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk örnekleminde de sürdürülüp sürdürülmediği, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir.

Faktör analizinin başarılı sonuçları, ölçeğin farklı beslenme davranışları bileşenlerini (örneğin, meyve/sebze tüketimi, abur cubur tüketimi, öğün atlama) ayrı alt ölçekler halinde ölçebildiğini göstermiştir. Bu yapısal doğrulama, ölçeğin teorik çerçevesi olan Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli ile uyumlu olmasını sağlamıştır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Orijinal kaynakta derecelendirme bilgisi bulunmamaktadır. Ancak, bu tür davranış ölçekleri genellikle 3’lü, 4’lü veya 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanır (örneğin, “Hiçbir Zaman”dan “Her Zaman”a).

Language Available: Türkçe

Population Group: Çocuklar

Age Group: Ölçeğin kullanıldığı doktora tezi, çocukların beslenme alışkanlıklarını incelediği için, ilkokul veya ortaokul çağındaki çocukları hedef aldığı varsayılmaktadır.

Population Details: Türkiye’deki çocuklar üzerinde gerçekleştirilen bir doktora tezi çalışması için uyarlanmıştır.

Test Methodology: Öz bildirim ölçeği (Self-report scale), Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli kapsamında beslenme davranışlarını değerlendirme.

Anahtar Kelimeler

Öz Yeterlilik, Beslenme Alışkanlıkları, Sağlık Eğitimi, Çocuk Gelişimi, Çocuk, Ölçek Geliştirme, Güvenirlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Doktora çalışmasının yapıldığı kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Beslenme Davranış Ölçeği’nin uyarlaması ve ilk kullanımı 2010 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, bir doktora tezi (Öztürk, 2010) kapsamında geliştirildiğinden, akademik ve araştırma amaçlı kullanım için erişilebilir durumdadır. Kullanım izinleri ve ücretlendirme bilgileri için doğrudan sorumlu yazar Meryem Öztürk ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin dayandığı doktora tezine Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilmektedir.

Kaynaklar

Öztürk, M. (2010). Çocukların beslenme alışkanlıklarının Sağlık Davranışı Etkileşim Modeline göre incelenmesi (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Tez erişim bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: beslenme-davranis-olcegi-toad.pdf

Beslenme Davranış Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Maddeler için yazarın doktora tezine veya yukarıda belirtilen PDF belgesine başvurulmalıdır.