Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği

Özet

Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği (ÇBÖYÖ), çocukların sağlıklı beslenme davranışlarını sürdürme ve zorlu durumlarda dahi sağlıklı seçimler yapma konusundaki algılanan yeterliliklerini ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlanmış bir ölçektir. Orijinal ölçeğin 2010 yılında Meryem Öztürk tarafından hazırlanan doktora tezi kapsamında Türkiye örneklemine adaptasyonu gerçekleştirilmiştir. Ölçek, özellikle çocukların beslenme alışkanlıklarının Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli çerçevesinde incelenmesine katkıda bulunmak üzere geliştirilmiştir. Toplamda 15 maddeden oluşan ÇBÖYÖ, tek faktörlü bir yapıya sahiptir ve 3’lü Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çocuk beslenmesi, öz-yeterlilik, beslenme alışkanlıkları, sağlıklı davranış, ölçek uyarlama, psikometri, tek faktörlü yapı.

Yazarlar

Meryem Öztürk

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, çocukların sağlıklı beslenme davranışlarını uygulama becerilerine dair sahip oldukları inanç düzeylerini belirlemektir. Ölçek, çocukların yüksek tuz, şeker ve yağ içeren gıdalardan kaçınma, meyve ve sebze tüketimini tercih etme gibi spesifik beslenme hedeflerine ulaşma konusundaki öz-yeterlilik algılarını nicel olarak değerlendirmeyi hedefler. Elde edilen veriler, çocukluk çağı obezitesinin önlenmesi ve sağlıklı yaşam tarzı eğitim programlarının etkinliğinin değerlendirilmesinde kritik rol oynamaktadır.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü psikolojik yapı, Beslenme Öz-yeterliliğidir. Öz-yeterlilik kavramı, bireyin belirli bir davranışı başarıyla gerçekleştirebileceğine dair inancını ifade eder ve sosyal bilişsel teorinin (Bandura) merkezi bir bileşenidir. Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği, bu inancın spesifik olarak gıda seçimi bağlamındaki yansımasını ele alır. Bu yapı, çocukların beslenme ortamlarındaki (ev, okul, hızlı servis restoranları) zorluklara rağmen sağlıklı tercihler yapma kapasitelerine odaklanır.

Geçerlik

Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği’nin Türkçeye uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerliğine dair doğrudan istatistiksel sonuçlar (örneğin doğrulayıcı faktör analizi veya kriter geçerliği) kaynak içerikte açıkça belirtilmemiştir. Ancak, uyarlama sürecinin bir parçası olarak gerçekleştirilen uzman görüşleri, ölçeğin içeriğinin ve maddelerinin kültürel ve dilsel açıdan uygunluğunu ve ölçülmek istenen yapıyı temsil etme yeteneğini (içerik geçerliği) desteklemiştir. Uzman görüşlerine dayalı kapsam geçerlilik indeksi (KGİ) değerinin 0.90 olarak bulunması, maddelerin ilgili uzmanlar tarafından yapıya uygun bulunduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılık ve zamana bağlı kararlılık sergilemiştir. Ön uygulamada iç tutarlılık güvenirlik katsayısı (Cronbach Alfa) 0.79 olarak bulunmuştur. Nihai güvenirlik çalışmasında ise bu değer 0.70 olarak tespit edilmiştir. Bu değerler, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

• İç Tutarlılık (Cronbach Alfa): Ön uygulamada 0.79; Nihai uygulamada 0.70.

• Madde-Toplam Puan Korelasyonları: Madde-toplam puan korelasyonları (r) 0.31 ile 0.54 arasında değer almıştır, bu da maddelerin ölçeğin genel puanına anlamlı katkıda bulunduğunu gösterir.

• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin zamana bağlı kararlılığı (r) 0.68 olarak bulunmuştur. Bu sonuç, ölçek puanlarının kısa bir süre zarfında tutarlılığını koruduğunu işaret etmektedir.

Faktör Analizi

Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği, gerçekleştirilen psikometrik çalışmalar sonucunda tek faktörlü bir yapı sergilemektedir. Ölçek, ölçtüğü beslenme öz-yeterliliği yapısını tek bir temel boyut altında toplamaktadır. Bu tek boyutlu yapı, ölçeğin 15 maddesinin tamamının çocukların sağlıklı beslenme davranışlarına yönelik genel yeterlilik inancını ölçtüğü anlamına gelmektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: 15 maddeden oluşan, kendi kendine raporlama ölçeği.

Mevcut Diller: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Çocuklar.

Yaş Grubu: Belirtilmemiş, ancak beslenme alışkanlıklarını inceleyen doktora tezi kapsamında ilkokul veya ortaokul çağı çocukları hedeflenmiştir.

Popülasyon Detayları: Meryem Öztürk’ün 2010 tarihli doktora tezi örneklemi.

Test Metodolojisi: 3’lü Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır. (1=Emin değilim – 3=Çok eminim).

Anahtar Kelimeler

Beslenme eğitimi, sağlıklı gıda seçimi, öz-yeterlilik, psikometrik özellikler, adaptasyon, kronik hastalık önleme, çocuk sağlığı.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2010 yılında tamamlanmıştır. Kullanım izinleri ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Meryem Öztürk ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

İlgili doktora tezine Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilmektedir: tez.yok.gov.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

cocuk-beslenme-oz-yeterlilik-olcegi-toad.pdf

Referanslar

1. Öztürk, M. (2010). Çocukların beslenme alışkanlıklarının Sağlık Davranışı Etkileşim Modeline göre incelenmesi (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Çocuk Beslenme Öz-yeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Örnek Maddeler:

1. Yemekleri tuz (ilave tuz) eklemeden yiyebileceğinden ne kadar eminsin?
2. Şekerlemeler yerine taze meyve yiyebileceğinden ne kadar eminsin?
3. Tavuğun derisini çıkarıp (derisini yemeden) yiyebileceğinden ne kadar eminsin?
4. Hızlı servis yapılan hazır yemek restoranına gittiğinde hamburger ve patates kızartması yerine salata yiyebileceğinden ne kadar eminsin ?