Adolesanların Beslenme Bilgilerini Saptama Ölçeği

Özet

Adolesanların Beslenme Bilgilerini Saptama Ölçeği, adolesan bireylerin beslenme konularındaki bilgi düzeylerini objektif olarak belirlemek amacıyla geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu ölçek geliştirme çalışması, Yahya Özdoğan tarafından 2013 yılında tamamlanan doktora tezi kapsamında yürütülmüştür. Ölçek, başlangıçta çok sayıda madde içerirken, yapılan istatistiksel analizler ve uzman görüşleri sonucunda tek boyutlu bir yapıyı hedefleyerek 45 maddelik nihai forma indirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, gençlerin doğru beslenme alışkanlıkları ve bilgi birikimine sahip olup olmadığını saptamaktır.

Anahtar Kelimeler

Adolesan, Beslenme Bilgisi, Ölçek Geliştirme, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, Kuder-Richardson.

Yazarlar

Yahya Özdoğan

Amaç

Bu ölçeğin geliştirilmesindeki temel amaç, lise çağındaki gençlerin (adolesanların) temel beslenme prensipleri, sağlıklı gıda seçimi ve yeme alışkanlıklarına dair sahip oldukları bilgi seviyesini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Geliştirme çalışması, aynı zamanda gençlerin yeme davranışlarını saptamaya yönelik iki boyutlu ayrı bir ölçeği de kapsamaktadır; ancak “Beslenme Bilgilerini Saptama Ölçeği” tek başına beslenme bilgisine odaklanmıştır.

Elde edilen veriler, gençlerin beslenme eğitimine olan ihtiyaçlarını belirlemek ve bu alandaki eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmek için kullanılabilir niteliktedir. Ölçek, beslenme bilgisinin tek bir genel boyut etrafında toplanmasını sağlamayı hedeflemiştir.

Yapı

Adolesanların Beslenme Bilgilerini Saptama Ölçeği, tek bir temel psikolojik yapıyı, yani beslenme bilgisini ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu yapı, gençlerin temel gıda grupları, makro ve mikro besin ögeleri, sağlıklı yeme rehberleri ve beslenme ile ilişkili hastalıklar hakkındaki kavramsal bilgilerini kapsar.

Ölçek geliştirme sürecinde, araştırmacılar başlangıçta karmaşık bir yapı gözlemlemiş olsalar da (öz değeri 1’in üzerinde 24 faktör), amacın tek boyutlu bir bilgi testi oluşturmak olması nedeniyle, yalnızca en güçlü faktörle ilişkili maddeler korunmuştur. Bu yaklaşım, ölçeğin saf bir bilgi düzeyini ölçmesini sağlamayı amaçlamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, yapı geçerliği için faktör analizi ve kapsam geçerliği için uzman görüşüne dayanmaktadır. Başlangıçta çok sayıda madde içeren taslak testte, yapılan keşfedici faktör analizi sonucunda öz değeri 1’in üzerinde olan 24 faktör belirlenmiştir.

Araştırmanın amacı tek boyutlu bir ölçme aracı geliştirmek olduğundan, faktör yükü 0.303’ün altında kalan 25 madde ölçekten çıkarılarak madde sayısı 45’e indirilmiştir. Elde edilen 45 maddenin beslenme bilgisini ölçmek için yeterli olup olmadığını belirlemek amacıyla, test beslenme alanında uzman 5 kişiye sunulmuştur. Uzman görüşleri doğrultusunda, 45 maddelik bu formun yeterli kapsam geçerliğine sahip olduğu kabul edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik değerlendirmesi için iç tutarlılık katsayısı yöntemlerinden Kuder-Richardson (KR-20) ve Cronbach Alpha ile birlikte test-tekrar test güvenirlik yöntemleri kullanılmıştır. Beslenme bilgi testinin faktör yüklerinin 0.303 ile 0.572 arasında değiştiği saptanmıştır.

Beslenme Bilgi Testi için hesaplanan KR-20 iç tutarlılık katsayısı 0.89 olarak belirlenmiştir. Bu değer, ölçeğin maddelerinin yüksek düzeyde tutarlı olduğunu ve güvenilir bir ölçüm sağladığını göstermektedir. Ayrıca, aynı çalışma kapsamında geliştirilen iki boyutlu yeme davranışı ölçeğinin güvenirlik değerleri de belirtilmiştir: Sağlıklı Yeme boyutu için faktör yükleri 0.254–0.567 arasında değişirken, Cronbach Alpha değeri 0.89 bulunmuştur (I. Boyut). Sağlıksız Yeme boyutu için faktör yükleri 0.311–0.651 arasında değişmiş ve Alpha değeri 0.72 olarak hesaplanmıştır (II. Boyut).

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme sürecinde uygulanan faktör analizi, ölçeğin yapısal sadeleştirilmesinde kritik rol oynamıştır. Analiz başlangıcında, öz değeri 1’in üzerinde olan 24 farklı faktör tespit edilmiştir. Ancak araştırmanın temel amacı, adolesan beslenme bilgisini tek bir genel boyut altında toplamaktı.

Bu hedef doğrultusunda, sadece en yüksek varyansı açıklayan birinci boyuttaki maddeler dikkate alınmıştır. Faktör yükü 0.303 eşiğinin altında kalan 25 madde çıkarılarak ölçek 45 maddeye indirilmiştir. Bu nihai 45 maddenin faktör yükleri 0.303 ile 0.572 arasında değişmektedir, bu da maddelerin tek boyutlu yapıya güçlü katkı sağladığını göstermektedir.

Enstrüman

Test Türü: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Çoktan Seçmeli Test (Beslenme Bilgisi Testi için varsayılan format, bilgi ölçtüğünden)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Adolesanlar (Ergenler)

Yaş Grubu: Gençlik dönemi (Genellikle 10-19 yaş arası, çalışma lise öğrencileri üzerinde yapılmıştır.)

Popülasyon Detayları: Yayınlanmamış doktora tezinde detaylı örneklem bilgileri mevcuttur. Ölçek, lise öğrencileri üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Psikometrik yöntemler kullanılarak madde analizi, faktör analizi, KR-20 ve Cronbach Alpha iç tutarlılık katsayısı hesaplamaları. Derecelendirme sistemi kaynakta belirtilmemiştir (muhtemelen doğru/yanlış veya çoktan seçmeli puanlama).

Anahtar Kelimeler

Beslenme Eğitimi, Sağlık Bilgisi, Öğrenci, Lise, Psikometri, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Kaynakta belirtilmemiştir.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Yahya Özdoğan (Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara – Tez dönemi itibarıyla).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2013 yılında tamamlanan bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir, dolayısıyla test yılı 2013 olarak kabul edilmektedir. Ölçeğin kullanımı için izinler ve ücret bilgisi, sorumlu yazar Yahya Özdoğan ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Bu ölçeğin orijinal PDF belgesi şu adresten indirilebilir: adolesanlarin-beslenme-bilgilerini-saptama-olcegi-toad.pdf

Referanslar

1. Özdoğan, Y. (2013). Adolesanların yeme davranışı ve beslenme bilgilerini saptamaya yönelik ölçek geliştirme çalışması (Yayınlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Ulusal Tez Merkezi Linki: tez.yok.gov.tr

Adolesanların Beslenme Bilgilerini Saptama Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, orijinal doktora tezinde veya ilgili yayınlarda bulunabilir.