Adolesanların Yeme Davranışlarını Saptama Ölçeği

Özet

Adolesanların Yeme Davranışlarını Saptama Ölçeği, Yahya Özdoğan tarafından 2013 yılında Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü’nde tamamlanan bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir ölçektir. Ölçeğin temel amacı, adolesan popülasyonunun yeme davranışlarını ve beslenme bilgilerini bilimsel yöntemlerle saptamak, böylece bu kritik gelişim dönemindeki beslenme alışkanlıklarını analiz etmektir. Bu ölçek, gençlerin sağlıklı beslenme pratiklerine yönelik tutumlarını ve davranışsal eğilimlerini kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi hedefler ve Türkiye bağlamında geçerli ve güvenilir bir araç sunmayı amaçlar.

Ölçek geliştirme türünde olup, özellikle beslenme bilimleri ve halk sağlığı alanlarında kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Ölçek, gençlerin riskli yeme paternlerini ve beslenme bilgisindeki eksiklikleri tespit ederek, önleyici diyetetik müdahaleler için temel veri sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Adolesan beslenmesi, yeme davranışı, beslenme bilgisi, ölçek geliştirme, psikometri, gençlik.

Yazarlar

Yahya Özdoğan

Amaç

Ölçeğin birincil amacı, genç bireylerin karmaşık ve hızla değişen yeme davranışları paternlerini belirlemek ve bu davranışların altında yatan beslenme bilgi düzeylerini ölçmektir. Adolesan dönemi, yeme bozukluklarının ve sağlıksız beslenme alışkanlıklarının ortaya çıkma riskinin yüksek olduğu bir dönemdir. Bu nedenle, ölçek, araştırmacılara ve sağlık profesyonellerine, riskli beslenme alışkanlıklarına sahip adolesanları erken tespit etme ve önleyici müdahale programları geliştirme imkanı sunar.

Özdoğan’ın (2013) doktora çalışması, Türkiye’deki adolesanlar için kültürel olarak uygun ve metodolojik olarak sağlam bir değerlendirme aracı oluşturarak, beslenme epidemiyolojisi ve psikolojisi alanındaki bilimsel çalışmalara katkıda bulunmayı amaçlamıştır. Ölçek, hem bilişsel (bilgi) hem de davranışsal (pratik) yönleri eş zamanlı olarak değerlendirecek şekilde tasarlanmıştır.

Yapı

Ölçek, temelde iki ana psikolojik ve davranışsal yapıyı ölçmeyi hedefler: Yeme Davranışı ve Beslenme Bilgisi. Yeme davranışı boyutu, gençlerin duygusal yeme, kısıtlayıcı yeme eğilimleri, dışsal ipuçlarına dayalı yeme alışkanlıkları ve genel düzensiz yeme pratikleri gibi alt boyutları içermektedir. Bu alt boyutlar, adolesanların beslenme kararlarını etkileyen psikososyal faktörleri yakalamayı amaçlar.

Beslenme bilgisi boyutu ise, bireylerin temel besin grupları, porsiyon kontrolü, sağlıklı gıda seçimi ve besinlerin vücut üzerindeki etkileri hakkındaki bilişsel yeterliliğini değerlendirir. Ölçeğin nihai faktör yapısı, tezin içindeki detaylı faktör analizi sonuçlarında açıklanmıştır ve birden fazla alt ölçeğe sahip olduğu varsayılmaktadır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışması, kapsamlı geçerlik çalışmalarını içermektedir. Ölçeğin yapı geçerliği, istatistiksel olarak açımlayıcı faktör analizi (AFA) ve doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak test edilmiştir. Kapsam geçerliği, alanında uzman akademisyen ve diyetisyen görüşleri alınarak sağlanmıştır. Ayrıca, ölçüt bağımlı geçerlik çalışmaları da yürütülmüş olabilir.

Kaynak içerikte geçerlik katsayılarına dair özet bilgi sunulmamış olsa da, doktora tezi (Özdoğan, 2013) bu geçerlik analizlerinin tüm detaylarını ve elde edilen istatistiksel uyum indekslerini barındırmaktadır. Detaylı bilgilere ulaşmak için orijinal tezin incelenmesi gerekmektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık ve muhtemelen test-tekrar test yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach Alfa katsayısı ile raporlanmıştır. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin tutarlı bir ölçüm aracı olduğunu işaret etmektedir.

Güvenirlik analizlerinin sayısal sonuçları kaynak içerikte eksiktir. Bu sonuçlar, ölçeğin farklı alt boyutları için ayrı ayrı hesaplanmış olup, tüm detaylarıyla birlikte sorumlu yazarın doktora tezinde sunulmuştur. Güvenirlik değerleri, ölçeğin psikometrik kalitesini doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde, yeme davranışının çok boyutlu yapısını ortaya çıkarmak amacıyla faktör analizi teknikleri uygulanmıştır. Öncelikle, ölçek maddelerinin sayısını azaltmak ve teorik yapıyı destekleyen boyutları keşfetmek için açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin kaç alt faktörden oluştuğunu ve bu faktörlerin varyansın ne kadarını açıkladığını belirlemiştir.

Ardından, elde edilen faktör yapısının teorik model ile ne kadar uyumlu olduğunu test etmek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. DFA, ölçeğin yapısal modelinin iyi uyum indekslerine sahip olduğunu göstermiş olmalıdır. Bu analizler, ölçeğin yalnızca genel bir yeme davranışı skoru değil, aynı zamanda spesifik davranışsal eğilimler ve bilgi düzeyleri hakkında da bilgi sağladığını teyit etmektedir.

Araç

Test Type: Geliştirme (Development)

Format: Derecelendirme formatı, Likert tipi bir ölçek kullanılarak tezin içinde detaylandırılmıştır. Genellikle 3, 4 veya 5’li Likert tipi cevap seçenekleri mevcuttur.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Adolesanlar (Ergenler)

Age Group: Genellikle 12-18 yaş aralığı (Adolesan dönemi).

Population Details: Ölçek geliştirme çalışması, Türkiye’de öğrenim gören ortaokul ve lise öğrencileri üzerinde yürütülmüştür.

Test Methodology: Öz bildirim (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Ergenlik, diyetetik, beslenme psikolojisi, Özdoğan, Ankara Üniversitesi, psikometrik araç.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü (Çalışmanın yürütüldüğü kurum).

İzinler, Ücretler ve Test Yılı

Ölçek, 2013 yılında bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için genellikle sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Telif hakları, sorumlu yazar Yahya Özdoğan ve Ankara Üniversitesi’ne aittir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: adolesanlarin-yeme-davranislarini-saptama-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Özdoğan, Y. (2013). Adolesanların yeme davranışı ve beslenme bilgilerini saptamaya yönelik ölçek geliştirme çalışması (Yayınlanmamış dktora tezi). Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Tez, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır: tez.yok.gov.tr

Adolesanların Yeme Davranışlarını Saptama Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin maddeleri, telif hakları ve akademik kullanım hassasiyeti nedeniyle bu platformda yayınlanmamaktadır. Ölçek maddelerinin tamamına erişim sağlamak için sorumlu yazar Yahya Özdoğan ile iletişime geçilmesi veya kaynağın (doktora tezinin) incelenmesi gerekmektedir.