Adolesanlarda E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği

Özet

Adolesanlarda E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, Coşkun ve Bebiş (2015) tarafından Türkçeye uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, ergenlerin elektronik ortamda sunulan sağlık bilgilerine erişme, bu bilgileri anlama, değerlendirme ve etkin bir şekilde uygulama becerilerini ölçmeyi amaçlamaktadır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe konuşan adolesan popülasyonunda yüksek düzeyde yapısal ve ölçütsel geçerliğe sahip olduğunu göstermiştir. Ölçek, toplamda 6 alt boyuttan ve 31 maddeden oluşmakta olup, 5’li Likert tipi derecelendirme sistemi kullanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

E-Sağlık Okuryazarlığı, Adolesan, Sağlık Eğitimi, Ölçek Uyarlama, Psikometri, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

S. Coşkun, H. Bebiş

Amaç

Ölçeğin temel amacı, adolesan popülasyonunda e-sağlık okuryazarlığı seviyesini nicel olarak ölçmektir. Bu ölçüm, bireylerin internet ve dijital platformlar aracılığıyla sunulan sağlık bilgilerini ne kadar etkili kullandıklarını ve sağlık kararları alırken bu kaynaklara ne ölçüde güvendiklerini belirlemeye yardımcı olur.

Elde edilen veriler, ergenlerin dijital sağlık kaynaklarına yönelik yeterliliklerini belirleyerek, halk sağlığı uzmanlarına ve eğitimcilere, bu yaş grubunun ihtiyaçlarına uygun sağlık hizmetleri ve eğitim programları geliştirmede önemli bir zemin sunar.

Yapı

Adolesanlarda E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği, bireylerin elektronik sağlık kaynaklarını bulma, anlama, değerlendirme, uygulama ve sağlık kararları alma yeteneklerini kapsayan karmaşık ve çok boyutlu bir yapı olan e-sağlık okuryazarlığını ölçmektedir. Bu yapı, özellikle gençlerin sağlıkla ilgili bilgileri internet üzerinden yoğun bir şekilde tükettiği günümüz dijital çağında kritik öneme sahiptir.

Ölçek, e-sağlık okuryazarlığının farklı yönlerini temsil eden 6 farklı alt boyut aracılığıyla bu yapıyı kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Toplam 31 madde, bu alt boyutlardaki yeterlilik düzeylerini ölçmeye odaklanmıştır.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, Türk popülasyonunda yapısal uygunluğunu ve ölçüm yeteneğini kanıtlamak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Yapı geçerliliğini belirlemek için temel olarak faktör analizi yöntemi kullanılmıştır.

Verilerin faktör analizi için uygunluğu, Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) katsayısı ve Bartlett Küresellik Testi ile değerlendirilmiştir. KMO katsayısı 0.75 olarak bulunmuştur; bu değer, veri setinin örneklem yeterliliğinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermektedir. Bartlett Küresellik Testi sonuçları ise istatistiksel olarak anlamlıdır (204.5, p<0.001), bu da değişkenler arasında faktörleşmeye izin veren yeterli korelasyonun varlığını teyit etmektedir.

Ölçüt geçerliliğinin belirlenmesi amacıyla yapılan korelasyon analizi sonucunda hesaplanan katsayı 0.39 (p<0.001) olarak tespit edilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı tutarlı bir şekilde ölçme yeteneğine sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık ve zamana karşı kararlılık olmak üzere iki temel açıdan incelenmiştir. İç tutarlılığı değerlendirmek için kullanılan Cronbach alfa değeri bu çalışmada 0.78 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Ölçeğin zaman içindeki kararlılığını gösteren Test-Tekrar Test Güvenirlik Katsayısı 0.87 olarak tespit edilmiştir. Bu yüksek katsayı, ölçüm sonuçlarının zamanla güvenilirliğini koruduğunu belirtmektedir. Ayrıca, madde-toplam korelasyonları çoğunlukla 0.43 ile 0.57 arasında değişmekte, bu da maddelerin ölçeğin geneliyle iyi bir uyum içinde olduğunu göstermektedir (yalnızca bir madde 0.24 olarak bulunmuştur). %27’lik alt-üst grupların ortalamaları arasındaki tüm farkların anlamlı olduğu saptanmıştır.

Faktör Analizi

Yapı geçerliliği kapsamında gerçekleştirilen faktör analizi sonuçlarına göre, ölçek yapısını oluşturan ve özdeğeri 1’i aşan faktörler, toplam varyansın %67.543’ünü açıklamaktadır. Varyansın bu denli yüksek bir oranının açıklanması, ölçeğin yapısal modelinin güçlü olduğunu ve ölçülen e-sağlık okuryazarlığı yapısını etkin bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir.

Faktör yükleri (factor loadings) ise 0.59 ile 0.86 arasında bir dağılım sergilemektedir. Bu yüksek faktör yükleri, maddelerin ait oldukları alt boyutları güçlü bir şekilde temsil ettiğini teyit etmektedir. Ölçek, sonuç olarak 6 alt boyut ve 31 maddeden oluşan nihai yapısıyla Türkçe literatüre kazandırılmıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama Ölçeği

Biçim: Çok Maddeli Envanter (6 alt boyut, 31 madde)

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama)

Popülasyon Grubu: Ergenler (Adolesanlar)

Yaş Grubu: Çalışmada spesifik yaş aralığı belirtilmemiştir, ancak genel olarak ergenlik dönemini kapsamaktadır.

Popülasyon Detayları: Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması Türkiye’deki ergen popülasyonu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır (1= hiç katılmıyorum – 5= tamamen katılıyorum).

Anahtar Kelimeler

E-Sağlık, Sağlık Okuryazarlığı, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, KMO, Bartlett Testi, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hatice Bebiş

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynakta Yok

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Veri Kaynakta Yok

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe uyarlama çalışması 2015 yılında yayınlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı, özellikle akademik veya ticari amaçlar için, sorumlu yazar (Hatice Bebiş) ile iletişime geçilerek izin alınmasını gerektirebilir. İletişim e-posta adresi: [email protected]

Kaynaklar

Coşkun, S. ve Bebiş, H. (2015). Adolesanlarda e-sağlık okuryazarlığı ölçeği: Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması. Gülhane Tıp Dergisi, 57 (4), 378-384. DOI: 10.5455/gulhane. Makale bağlantısı: scopemed.org

Çalışmanın orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: adolesanlarda-e-saglik-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf

Ölçek Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, kaynağın orijinal içeriğinde sağlanmamıştır. Ölçek toplamda 6 alt boyut ve 31 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme 5’li Likert tipi formatındadır (1= hiç katılmıyorum, 5= tamamen katılıyorum).