Adaletli Davranış Ölçeği

Özet

Adaletli Davranış Ölçeği, Melek Erken tarafından 2009 yılında “Empati becerisinin ahlaki davranışlar üzerindeki etkisi” başlıklı yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Ölçek, bireylerin sosyal çevrelerinde sergiledikleri adil davranış eğilimlerini ve ahlaki tutumlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Toplam 13 maddeden oluşan bu araç, Likert tipi derecelendirme kullanır ve “Bencil Davranmama” ile “Başkalarının Haklarını Gözetme” olmak üzere iki temel alt boyuta sahiptir. Ölçeğin psikometrik özellikleri, keşfedici Faktör Analizi ve Cronbach Alfa güvenirlik hesaplamalarıyla desteklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Adaletli davranış, Adillik, Ahlaki davranış, Empati, Psikometrik araç, Ölçek geliştirme.

Yazarlar

Melek Erken

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin kişisel çıkarları ile toplumsal normlar arasındaki dengeyi kurarak sergiledikleri adil davranış düzeylerini nicel olarak ölçmektir. Ölçek, özellikle bireyin empati yeteneği ile ahlaki eylemleri arasındaki korelasyonu incelemek amacıyla tasarlanmıştır.

Adaletli Davranış Ölçeği, araştırmacılara, katılımcıların başkalarının haklarına ne ölçüde saygı gösterdiğini ve bencil olmayan tutumları ne sıklıkla benimsediğini ampirik olarak değerlendirme imkanı sunar. Böylece, sosyal psikoloji ve gelişim psikolojisi alanlarında adalet algısı ve moral gelişim çalışmalarına katkı sağlamaktadır.

Yapı

Ölçek, psikolojik bir yapı olarak **adaletli davranış** kavramını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin kendi çıkarlarını göz ardı etmeden, başkalarının haklarını ve ihtiyaçlarını adil bir şekilde dengeleme yeteneğini temsil eder. Ölçek, bu karmaşık yapıyı iki ayrı ve ilişkili alt boyut aracılığıyla ölçmektedir:

1. Bencil Davranmama: Bu alt boyut, bireyin kişisel çıkar çatışmalarında adil paylaşıma yönelik eğilimini yansıtan 8 maddeden oluşur. Yüksek puanlar, bireyin bencillikten kaçınma düzeyinin yüksek olduğunu gösterir.

2. Başkalarının Haklarını Gözetme: Bu alt boyut, karar verme ve etkileşim süreçlerinde başkalarının bakış açısını dinleme, anlamaya çalışma ve haklarını koruma sorumluluğunu içeren 5 maddeden oluşur.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, istatistiksel olarak Faktör Analizi yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Yapılan analiz sonucunda, Adaletli Davranış Ölçeği’nin teorik yapısıyla uyumlu olarak iki faktörlü bir yapı sergilediği doğrulanmıştır.

Maddelerin faktör yük değerleri, ölçeğin yapısal tutarlılığını desteklemektedir: Birinci faktörde yer alan maddelerin faktör yük değerleri 0,555 ile 0,763 arasında değişmekte; ikinci faktörde bulunan maddelerin yük değerleri ise 0,533 ile 0,674 arasında bulunmaktadır. Bu değerler, maddelerin ilgili oldukları faktörleri güçlü bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak belirlenmiştir. Ölçeğin toplam güvenirlik düzeyi 0,772 olarak bulunmuştur, bu değer sosyal bilimler alanında kabul edilebilir bir iç tutarlılığı işaret eder.

Alt boyutların güvenilirlik düzeyleri ise farklılık göstermektedir: Birinci boyutun (“Bencil Davranmama”) güvenirlik düzeyi 0,809 gibi yüksek bir değerde iken, ikinci boyutun (“Başkalarının Haklarını Gözetme”) güvenirlik düzeyi 0,562 olarak tespit edilmiştir. İkinci alt boyuttaki bu daha düşük katsayı, bu boyutun maddelerinin gelecekteki psikometrik çalışmalarda revize edilmesi potansiyelini akla getirmektedir.

Faktör Analizi

Keşfedici Faktör Analizi sonuçları, ölçekteki iki faktörün (alt boyutun) ölçülen yapının toplam varyansının önemli bir bölümünü açıkladığını göstermiştir.

Adaletli Davranış Ölçeği’nin birinci faktörü, ölçeğe ilişkin toplam varyansın %30,639’unu açıklamaktadır. İkinci faktör ise toplam varyansın %11,967’sini açıklamaktadır. Bu iki faktörün birlikte açıkladığı toplam kümülatif varyans oranı %42,606’dır. Bu oran, ölçeğin adaletli davranış yapısını ölçmede yeterli düzeyde açıklayıcı güce sahip olduğunu belirtmektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme

Format: Ölçek, 13 madde ve iki alt boyuttan oluşan öz bildirimli bir araçtır. Derecelendirme 5’li Likert tipi olarak tasarlanmıştır (1= hiçbir zaman – 5= her zaman).

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ölçek, yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiğinden, genellikle genç yetişkinler ve üniversite öğrencileri popülasyonu üzerinde kullanıma uygundur.

Yaş Grubu: Belirtilmemiştir, ancak uygulama bağlamı genç yetişkinleri (18 yaş ve üzeri) hedeflemektedir.

Popülasyon Detayları: Orijinal çalışma Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Uygulama, katılımcıların belirtilen adaletli davranış ifadelerine ne sıklıkla katıldıklarını belirttikleri standart bir öz bildirim anketidir.

Anahtar Kelimeler

Ahlak psikolojisi, Sosyal adalet, Cronbach Alfa, Faktör Analizi, Moral yargı.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Orijinal tezin bağlı olduğu kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek ilk olarak 2009 yılında kullanılmıştır. Ölçeğin akademik çalışmalarda kullanımı genellikle tezin referans gösterilmesiyle mümkündür. Farklı amaçlarla veya ticari kullanımlar için ölçeğin sorumlu yazarı Melek Erken’den izin alınması gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: adaletli-davranis-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Erken, M. (2009). Empati becerisinin ahlaki davranışlar üzerindeki etkisi. (Yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.

Adaletli Davranış Ölçeği Maddeleri

Ölçek 13 madde ve iki alt boyuttan oluşmaktadır.

• Bencil Davranmama (8 madde)

  Annem, ben ve kardeşim için pastayı bölerken anneme bana daha büyük pay vermesini söylerim (1. madde)

• Başkalarının Haklarını Gözetme (5 madde)

  Arkadaşım hakkında karar vermeden önce onu dinlerim (6. madde)