Zorbalık Eğilimi Ölçeği

Özet

Zorbalık Eğilimi Ölçeği, Nevin Dölek tarafından 2002 yılında yürütülen doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir psikolojik ölçme aracıdır. Ölçeğin temel amacı, okul çağındaki öğrencilerde gözlemlenen zorbaca davranışlara yönelik eğilimleri ve bu eğilimlerin altında yatan psikolojik dinamikleri çok boyutlu bir yapıda belirlemektir. Toplam 25 maddeden ve 6 alt boyuttan oluşan bu ölçek, bireylerin başkalarına zarar verme, güç gösterme ve duygusal paylaşım eksikliği gibi zorbalıkla ilişkili duyuşsal ve davranışsal yönelimlerini sistematik olarak ölçmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Zorbalık, Zorbalık Eğilimi, Psikolojik Ölçek, Öğrenci Davranışları, Nevin Dölek, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Nevin Dölek

Amaç

Ölçeğin geliştirilmesindeki temel amaç, eğitim ortamlarında zorbaca davranış sergileme potansiyeli taşıyan öğrencileri erken aşamada tespit edebilmek ve bu eğilimlerin derecesini ölçebilmektir. Elde edilen güvenilir ve geçerli veriler, okul temelli zorbalığı önleyici ve müdahale edici programların bilimsel temellere dayandırılarak geliştirilmesi ve uygulanması için kritik bir zemin oluşturmayı hedeflemektedir.

Ölçek, bu davranışsal eğilimleri nicel olarak ortaya koyarak, eğitim bilimleri ve psikoloji alanında zorbalık araştırmalarına önemli bir katkı sağlamaktadır.

Yapı

Zorbalık Eğilimi Ölçeği, 25 maddeden oluşmakta olup, öğrencilerin zorbalık yapma potansiyelini altı farklı boyutta ele alan çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu boyutlar, zorbalık eyleminin sadece fiziksel yönünü değil, aynı zamanda bilişsel ve duyuşsal bileşenlerini de kapsamaktadır. Kaynakta belirtilen alt boyutlar arasında “Duysusal Paylaşım Eksikliği” ve “Üzmek ve Güçlü Olmak” gibi zorbalığın merkezindeki motivasyonları yansıtan yapılar bulunmaktadır.

Ölçek, bireyin başkalarına karşı duyduğu güç arayışını, empati eksikliğini ve saldırganlık dürtülerini ne ölçüde onayladığını ölçerek, zorbalık eğiliminin karmaşık doğasını ortaya çıkarmayı hedefler.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, özellikle zamana karşı tutarlılığını ölçen test-tekrar güvenilirliği (test-retest reliability) yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Bu çalışma kapsamında, 24 öğrenciden oluşan bir örnekleme ölçek 2 haftalık bir arayla yeniden uygulanmıştır. İki uygulama arasındaki ilişkinin düzeyini belirlemek amacıyla alt boyutlar düzeyinde Pearson korelasyon katsayısı hesaplanmıştır.

Analiz sonuçları, “Duysusal Paylaşım Eksikliği” ve “Üzmek ve Güçlü Olmak” alt boyutlarının, bireylerin zorbalık eğilimlerindeki devamlılığı ortaya koyma noktasında kısmen daha düşük güvenilirlik sergilediğini göstermiştir. Ancak, bu iki alt boyut dışındaki diğer boyutlar ve ölçeğin toplam puanı dikkate alındığında, Zorbalık Eğilimi Ölçeği’nin genel olarak kabul edilebilir düzeyde geçerli ve güvenilir olduğu tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla çeşitli istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir. Belirlenen altı faktör yapısına göre, her bir boyutun kendi içinde yer alan maddelerin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu saptamak için detaylı hesaplamalar yapılmıştır. Bu hesaplamalar, madde-toplam korelasyon katsayısı, madde-kalan korelasyon katsayısı gibi geleneksel yöntemleri içermektedir.

Güvenilirliğin en temel göstergesi olarak, ölçeğin iç tutarlılık düzeyini belirlemek amacıyla Cronbach Alpha katsayısı hesaplanmıştır. Bu katsayı, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne ölçüde tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermekte olup, elde edilen sonuçlar ölçeğin genel olarak güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu desteklemektedir.

Faktör Analizi

Zorbalık Eğilimi Ölçeği, 25 maddelik yapısının altında yatan gizil değişkenleri ortaya çıkarmak üzere faktör analizi yöntemleriyle incelenmiştir. Bu analizler sonucunda ölçeğin, zorbalık eğilimini temsil eden 6 temel boyuta (faktöre) ayrıldığı belirlenmiştir. Bu altı boyutlu yapı, zorbalık eğiliminin tek bir homojen özellik yerine, farklı psikolojik güdüler ve davranışsal tepkilerden oluştuğunu göstermektedir.

Faktör yapısının belirlenmesi, ölçeğin teorik olarak varsayılan yapısının ampirik verilerle desteklendiğini göstermiş ve araştırmacılara zorbalık eğiliminin hangi spesifik bileşenler üzerinden yükseldiğini anlama imkanı sunmuştur.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Development)

Format: 25 maddeden oluşan, 6 alt boyutlu kendini değerlendirme aracı.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğrenciler (Okul çağı popülasyonu).

Yaş Grubu: Araştırmanın yapıldığı dönemin öğrenci popülasyonuna uygundur.

Popülasyon Detayları: Ölçek, Nevin Dölek’in doktora tezi kapsamında Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü bünyesinde geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 4’lü Likert derecelendirme formatını kullanmaktadır. Seçenekler şu şekildedir: 1= hiçbir zaman – 4= her zaman. Yüksek puan, bireydeki zorbalık eğiliminin yüksek olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Zorbalık, Ölçek Geliştirme, Güç Eğilimi, Cronbach Alpha, Korelasyon, Eğitim Bilimleri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Nevin Dölek, Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul (2002 tezi referans alınmıştır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2002

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik bir çalışma (doktora tezi) ürünüdür. Ticari olmayan akademik kullanımlar için tezin referans gösterilmesi gerekmektedir. Diğer kullanımlar için sorumlu yazar Nevin Dölek ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: zorbalik-egilimi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Dölek, N. (2002). Öğrencilerde zorbaca davranışların araştırılması ve bir önleyici program modeli (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Tez kaydına Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir: tez.yok.gov.tr

Zorbalık Eğilimi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki maddeler, 25 maddelik ölçeğin yapısını göstermek üzere orijinal kaynakta belirtilen örnek maddelerdir:

1. Kendimden güçsüz birisine bağırmak beni rahatlatır.
2. Kendimizi kötü hissettiğimizde bunun acısını başkasından çıkarmak normaldir.
3. Kendinden güçsüz kişilere gücünü göstermek gerekir.