Zorbalıkla Başetme Ölçeği

Öz

Zorbalıkla Başetme Ölçeği (ZBQÖ), Nevin Dölek tarafından 2002 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir psikolojik ölçüm aracıdır. Bu ölçek, özellikle okul çağındaki öğrencilerin zorbalık davranışlarına karşı gösterdikleri çeşitli başa çıkma stratejilerini ve eğilimlerini sistematik olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, zorbalık durumlarında öğrencilerin sergilediği bilişsel ve davranışsal tepkileri, bildirim eğilimlerini ve duruma karşı takındıkları genel tutumları ölçmek üzere tasarlanmıştır.

Ölçek, toplamda 27 maddeden ve altı farklı alt boyuttan oluşmaktadır. Yapılan psikometrik çalışmalar, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik koşullarını büyük ölçüde sağladığını göstermekle birlikte, bazı alt boyutların bireylerin süreklilik arz eden zorbalık eğilimlerini ortaya koyma konusunda sınırlılıkları olduğunu belirtmektedir. Zorbalıkla Başetme Ölçeği, önleyici program modellerinin geliştirilmesinde ve öğrencilerin zorbalıkla mücadele yeteneklerinin belirlenmesinde önemli bir araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Zorbalıkla Başetme Ölçeği, Nevin Dölek, Okul Zorbalığı, Psikometrik Ölçek Geliştirme, Başa Çıkma Stratejileri, Çocuk ve Ergen Psikolojisi, Varimax Rotasyonu.

Yazarlar

Nevin Dölek

Amaç

Zorbalıkla Başetme Ölçeği’nin temel amacı, öğrencilerin okullarda karşılaştıkları zorbaca davranışlara karşı geliştirdikleri veya uyguladıkları başa çıkma yöntemlerini, tutumlarını ve eğilimlerini bilimsel olarak tespit etmektir. Bu ölçek, öğrencilerin zorbalıkla mücadeledeki yeterliliklerini, yardım arama eğilimlerini ve zorbalık durumlarına karşı tepkisiz kalma düzeylerini ölçmeye odaklanmıştır.

Ölçek, aynı zamanda, zorbalığı önlemeye yönelik müdahale programlarının etkinliğini değerlendirmede başlangıç ve sonuç ölçüm aracı olarak kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Elde edilen veriler, eğitim bilimleri alanında zorbalıkla mücadele stratejilerinin geliştirilmesine ve okul psikolojik danışmanlığı hizmetlerinin iyileştirilmesine katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

Yapı

Zorbalıkla Başetme Ölçeği, zorbalıkla başa çıkma davranışı yapısını ölçmek üzere geliştirilmiştir. Ölçek, öğrencilerin zorbalığa karşı pasif, aktif, sosyal destek arayan veya kurumsal bildirim odaklı tepkilerini kapsayan çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Ölçeğin psikometrik incelemeler sonucunda 6 alt boyuttan oluştuğu belirtilmiştir. Bu alt boyutlar, öğrencilerin zorbalık durumunda sergiledikleri farklı tepki türlerini temsil etmektedir.

Ölçek maddeleri, öğrencilerin zorbalıkla ilgili kişisel inançlarını, zorbalığı engelleme bilincini, zorbalığı bildirme bilincini ve durumlara karşı tepkisiz kalma eğilimlerini yansıtan ifadelerden oluşmaktadır. Bu yapının analizi, zorbalık mağdurlarının veya tanıklarının hangi stratejileri daha sık kullandığını anlamak için kritik öneme sahiptir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla toplanan veriler üzerinde Faktör Analizi teknikleri uygulanmıştır. Yapılan analizler sonucunda, ölçeğin Varimax Rotated Faktör Analizi ile çözümlenmesi neticesinde ölçeğin orijinal yapısının 8 faktörden oluştuğu gözlemlenmiştir.

Bu 8 faktörlü yapı, ölçeğin zorbalıkla başa çıkma mekanizmalarının çok yönlü doğasını yansıttığını göstermektedir. Faktör analizi sonuçları, geliştirilen maddelerin teorik olarak öngörülen yapısal boyutları ölçme yeterliliğine sahip olduğunu kanıtlamak için kullanılmıştır.

Güvenirlik

Zorbalıkla Başetme Ölçeği’nin iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla belirlenen faktör yapısına göre her boyut için madde-toplam korelasyon katsayısı, madde-kalan korelasyon katsayısı ve iç tutarlılık ölçütü olan Cronbach Alpha katsayısı hesaplanmıştır. Bu analizler, alt boyutların kendi içindeki önermelerin birbirleriyle ne derece tutarlı olduğunu göstermiştir.

Ölçeğin zamana karşı kararlılığını (test-tekrar güvenilirliğini) tespit etmek amacıyla, 24 öğrenciye 2 hafta arayla ölçek tekrar uygulanmıştır. İki uygulama arasındaki ilişkiler, alt boyutlar düzeyinde Pearson korelasyon katsayısı ile incelenmiştir. Bu analize göre, “Zorbalığın Engellenmesi Bilinci”, “Zorbalığı Bildirme Bilinci” ve “Tepkisiz Kalma” alt boyutlarının, bireylerin zorbalık eğilimlerinde devamlılık gösterme durumunu ortaya koymakta güvenilir olmadığı tespit edilmiştir. Ancak, ölçeğin diğer boyutlarla birlikte toplamda güvenilir olduğu sonucuna varılmıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek için kullanılan temel yöntem Varimax Rotated Faktör Analizi olmuştur. Bu analiz tekniği, maddelerin hangi faktörlere yüklendiğini netleştirmek ve faktörler arasındaki ayrımı maksimize etmek için tercih edilmiştir.

Analizler sonucunda başlangıçta 8 faktörden oluşan bir yapının gözlemlendiği rapor edilmiştir. Bu bulgu, zorbalıkla başa çıkma davranışlarının tek bir yapı yerine, sekiz farklı ancak ilişkili boyutta gruplandığını göstermektedir. Ölçeğin nihai formunda 6 alt boyut ve 27 madde kullanılmıştır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Language Available: Türkçe

Population Group: Öğrenciler (Okul Çağı)

Age Group: Belirtilmemiş (Genellikle ilköğretim ve ortaöğretim öğrencileri)

Population Details: Ölçek, Nevin Dölek’in doktora tezi kapsamında Türkiye’deki öğrenciler üzerinde geliştirilmiştir.

Test Methodology: 4’lü Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır (1= hiçbir zaman – 4= her zaman). Ölçek 6 alt boyut ve 27 maddeden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Başa Çıkma Stratejileri, Zorbalık, Ölçek Geliştirme, Güvenirlik Analizi, Cronbach Alpha, Varimax Rotasyonu, Öğrenci Davranışları.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: Bilinmiyor

Correspondence Address: Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü (Tez Kaynağı)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin geliştirme yılı 2002’dir. Ölçek, Nevin Dölek’in doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ticari kullanım ve izinler hakkında spesifik bir bilgi verilmemiştir; ancak akademik çalışmalarda kullanım için referans gösterilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına erişim mümkündür. Orijinal PDF buradan indirilebilir: zorbalikla-basetme-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Dölek, N. (2002). Öğrencilerde zorbaca davranışların araştırılması ve bir önleyici program modeli (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

• Tez Kaynağı Linki: tez.yok.gov.tr

Zorbalıkla Başetme Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

• 6 alt boyut 27 madde

• 28. Bana zorbaca davranışlar olursa bunu arkadaşlarıma söyler yardım isterim

• 51. Zorbalıkları durdurmak çocukların değil büyüklerin işidir.

• 50 Zorbaca davranışları diğer çocuklar birlik olursa engelleyebiliriz