Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testi

Özet

Bu akademik giriş, Esra Üçpunar tarafından 2014 yılında Ankara Üniversitesi‘nde gerçekleştirilen Sağlık Okuryazarlığı konusundaki Uyarlama Çalışması olan Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testi’ni (YİSOT) tanıtmaktadır. Ölçek, bireylerin sağlık bilgilerini anlama, yorumlama ve kullanma becerilerini ölçerek, işlevsel sağlık okuryazarlığı düzeylerini belirlemeyi amaçlamaktadır. YİSOT, sağlık materyallerini okuma ve sayısal işlemleri yapma yeteneğine odaklanan, performans tabanlı bir ölçüm aracıdır.

Ölçeğin Türkçeye uyarlanması, Türkiye’deki sağlık hizmetleri araştırmalarında önemli bir ihtiyacı karşılamış olup, sağlık okuryazarlığı düzeylerinin hasta sonuçları ve tedaviye uyum üzerindeki etkilerini incelemek için güvenilir bir araç sunmaktadır. Bu uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin psikometrik özelliklerinin Türk kültürüne transfer edilebilirliğini değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık okuryazarlığı, işlevsel okuryazarlık, psikometri, uyarlama, yetişkin sağlığı, halk sağlığı.

Yazarlar

Esra Üçpunar.

Amaç

Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testi’nin temel amacı, yetişkin popülasyonun sağlık hizmetleri bağlamında karşılaştıkları yazılı ve sözlü bilgileri anlama, işleme ve buna göre karar verme yeteneklerini değerlendirmektir. Bu işlevsel değerlendirme, bireylerin sağlıkla ilgili reçeteler, etiketler, bilgilendirilmiş onam formları ve randevu talimatları gibi günlük materyalleri ne kadar etkin kullanabildiklerini ortaya koyar.

Ölçek, sağlık okuryazarlığı alanında ulusal düzeyde güvenilir ve geçerli bir ölçüm aracı ihtiyacını karşılamak üzere Türkçeye uyarlama çalışması sonucu kazandırılmıştır. Elde edilen veriler, sağlık politikalarının geliştirilmesinde ve düşük sağlık okuryazarlığı risk grubundaki bireylere yönelik eğitim programlarının tasarlanmasında kullanılabilir.

Yapı

YİSOT, bireyin sağlıkla ilgili materyalleri okuma, yazma ve hesaplama becerilerini içeren işlevsel sağlık okuryazarlığı yapısını ölçmektedir. Bu yapı, temel okuryazarlık becerilerinin karmaşık sağlık bağlamına uygulanması olarak tanımlanır ve genellikle bireyin kendi sağlığını yönetme yeteneği ile doğrudan ilişkilidir. İşlevsel sağlık okuryazarlığı, sadece kelimeleri tanımaktan öte, sağlık sonuçlarını etkileyecek kararlar alabilmek için bilgiyi sentezleme yeteneğini içerir.

Ölçek, tipik olarak, hastanede veya eczanede karşılaşılabilecek gerçekçi senaryolar ve belgeler aracılığıyla bu yetkinlikleri değerlendirir. Bu yaklaşım, kavramsal sağlık okuryazarlığı yerine, pratik ve uygulamaya dönük becerilere odaklanarak bireyin günlük yaşamdaki işlevsellik düzeyini saptamayı hedefler.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçeye uyarlanması sürecinde geçerlik analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır. Bu tür adaptasyon çalışmalarında öncelikle kapsam geçerliği (uzman görüşleri ile madde yeterliliğinin değerlendirilmesi) ve yapı geçerliği (faktör analizi ile boyutluluk yapısının incelenmesi) yöntemleri kullanılır. Yapı geçerliği analizleri, Türkçe formun orijinal ölçekle aynı teorik yapıyı ölçtüğünü göstermelidir.

Ancak, orijinal kaynakçada spesifik geçerlik katsayıları veya detaylı geçerlik yöntemleri (örn. ölçüt bağıntılı geçerlik) sunulmamıştır. Detaylı geçerlik bulguları, Üçpunar’ın 2014 tarihli yüksek lisans tezi içerisinde yer almaktadır ve bu teze erişim sağlanarak tam geçerlik bilgileri edinilebilir.

Güvenirlik

Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testi’nin güvenirlik düzeyinin, 2014 yılındaki adaptasyon çalışması sırasında değerlendirildiği belirtilmektedir. Güvenirlik analizleri, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını test eder.

• İç Tutarlılık: Genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak maddelerin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğu incelenir. İşlevsel okuryazarlık testlerinde yüksek iç tutarlılık değerleri beklenir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Zaman içinde ölçüm sonuçlarının kararlılığını değerlendirmek için uygulanmış olabilir.

Mevcut kaynaklarda spesifik güvenirlik katsayıları sunulmamıştır, ancak başarılı bir psikometrik adaptasyonun temel gerekliliği olarak, ölçeğin Türkçe formunun kabul edilebilir düzeyde güvenilir olduğu kabul edilmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal bütünlüğünü ve boyutluluğunu doğrulamak amacıyla, Ankara Üniversitesi‘nde sunulan yüksek lisans tezi kapsamında faktör analizlerinin gerçekleştirildiği varsayılmaktadır. Bu analizler, orijinal ölçeğin varsayılan tek boyutlu veya çok boyutlu yapısının Türkçe veri seti üzerinde de geçerli olup olmadığını araştırmayı amaçlamıştır.

İşlevsel sağlık okuryazarlığı testleri (TOFHLA veya REALM gibi), genellikle temel okuma, anlama ve sayısal becerileri tek bir genel yetenek olarak ölçtükleri için, tek faktörlü bir yapının doğrulanması muhtemeldir. Faktör analizi sonuçları, Türkçe formun kültürel ve dilsel farklılıklara rağmen orijinal yapıyı koruduğunu teyit etmiş olmalıdır.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Performans tabanlı ölçüm testi (Bireylerin sağlıkla ilgili metinleri okuma ve hesaplama görevlerini yerine getirmeleri beklenir.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler

Age Group: 18 yaş ve üzeri

Population Details: Türkiye’deki genel yetişkin popülasyon veya sağlık hizmeti kullanıcıları.

Test Methodology: Standartlaştırılmış, birebir veya grupça uygulanabilen, sağlıkla ilgili gerçekçi görevlere dayalı test metodolojisi. Puanlama, doğru ve yanlış cevaplara göre yapılır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık hizmetleri, hasta eğitimi, sayısal okuryazarlık, okuma becerisi, psikometrik değerlendirme, YİSOT.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Ankara Üniversitesi (Tezin tamamlandığı dönemdeki kurumsal adres).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2014 yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin kullanımı, telif hakları ve izin süreçleri hakkında bilgi almak için sorumlu yazar Esra Üçpunar ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik amaçlı kullanımlar için izin prosedürleri, orijinal ölçeğin telif haklarına ve uyarlama tezinin kurallarına bağlı olabilir.

Kaynaklar

Üçpunar, E. (2014). Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testinin Uyarlama Çalışması [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Ankara.

Tez Merkezi Linki: tez.yok.gov.tr

The original PDF can be downloaded here: yetiskinlerde-islevsel-saglik-okuryazarligi-testi-toad.pdf.

Yetişkinlerde İşlevsel Sağlık Okuryazarlığı Testi Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Detaylı ölçek maddeleri, tez.yok.gov.tr adresinde bulunan yüksek lisans tezinde yer almaktadır.