Ekolojik Kurama Dayalı İşlevsel Okuryazarlık Yaşantısı Ölçeği

Özet

Ekolojik Kurama Dayalı İşlevsel Okuryazarlık Yaşantısı Ölçeği (EKDİOYÖ), bireylerin işlevsel okuryazarlık becerilerini günlük yaşamda kullanma düzeylerini, Ekolojik Kuram çerçevesinde değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Ölçek, özellikle okuryazarlık deneyimlerinin gerçekleştiği üç temel ekolojik bağlamı (Okul, Aile ve Çevre) merkeze alarak, bu bağlamların bireyin okuryazarlık yaşantısı üzerindeki etkisini nicel olarak belirlemeyi amaçlamaktadır. 2014 yılında geliştirilen bu ölçek, eğitim bilimleri alanında geçerlik ve güvenirlik çalışmaları tamamlanmış, 32 maddeden ve üç alt boyuttan oluşan bir yapıyı temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Ekolojik Kuram, İşlevsel Okuryazarlık, Okuryazarlık Yaşantısı, Okul, Aile, Çevre, Psikometrik Geliştirme, Güvenirlik, Geçerlik

Yazarlar

Emine Gül Özenç, Cengiz Doğan

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin ekolojik çevreleriyle etkileşimleri sonucunda ortaya çıkan işlevsel okuryazarlık deneyimlerini ölçmek ve değerlendirmektir. Bu ölçek, okuryazarlığın salt bir beceri değil, aynı zamanda bireyin sosyal ve kültürel bağlamda etkin bir şekilde var olmasını sağlayan bir yaşam biçimi olduğu varsayımına dayanır.

EKDİOYÖ, özellikle eğitim araştırmacılarına, öğrencilerin okuryazarlık düzeylerinin yalnızca sınıf içi eğitimle değil, aynı zamanda aile ve geniş çevre faktörleriyle nasıl şekillendiğini anlamak için teorik olarak sağlam bir araç sunmayı hedeflemektedir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

EKDİOYÖ, Urie Bronfenbrenner’in Ekolojik Kuramı temel alınarak, bireyin işlevsel okuryazarlık becerilerini kullandığı ve geliştirdiği mikro sistemleri ölçmektedir. Yapısal olarak ölçek, okuryazarlığın üç temel ekolojik bağlamdaki tezahürlerini incelemektedir:

• Okul: Resmi eğitim ortamında okuryazarlık becerilerinin kullanımı ve deneyimi (ders materyalleri, ödevler, okul içi iletişim).
• Aile: Ev içi ortamda okuryazarlık faaliyetleri ve aile desteği (kitap okuma alışkanlıkları, yazılı yönergeleri takip etme).
• Çevre: Toplumsal ve kültürel bağlamda okuryazarlık kullanımı (gazeteler, tabelalar, faturalar, dijital medya).

Ölçek, bu üç alt boyutun birleşiminden oluşan genel bir işlevsel okuryazarlık yaşantısı puanı sağlamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak incelenmiştir. Analiz sonuçları, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olarak üç faktörlü bir yapı sergilediğini göstermiştir. Bu faktörler, temelini Ekolojik Kuram‘dan alarak sırasıyla Okul, Aile ve Çevre olarak adlandırılmıştır.

Faktör yükleri ve madde-toplam korelasyonları, maddelerin ilgili alt boyutları yeterli düzeyde temsil ettiğini ve ölçeğin yapısal bütünlüğünün korunduğunu doğrulamıştır. Bu bulgular, EKDİOYÖ’nün ölçmek istediği kuramsal yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik analizleri, yüksek düzeyde güvenirlik katsayıları elde edildiğini ortaya koymuştur. Ölçeğin toplam Cronbach Alpha (Cronbach Alpha) değeri .86 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, ölçeğin genel olarak yüksek bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Alt boyutlara ait iç tutarlık katsayıları da kabul edilebilir düzeydedir:

• Okul faktörünün iç tutarlık katsayısı: r = .836
• Çevre faktörünün iç tutarlık katsayısı: r = .747
• Aile faktörünün iç tutarlık katsayısı: r = .746

Bu katsayılar, her bir alt boyutun kendi içerisindeki maddelerin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme sürecinde yapı geçerliğini test etmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, 32 maddelik ölçeğin varyansın önemli bir kısmını açıklayan üç temel faktörden oluştuğunu göstermiştir.

Bu üç faktör, teorik beklentilere uygun olarak isimlendirilmiştir:

1. Birinci Faktör: Okul (14 madde)
2. İkinci Faktör: Aile (11 madde)
3. Üçüncü Faktör: Çevre (7 madde)

Faktör yapısının Ekolojik Kuram‘ın mikro sistemler modeline dayanması, ölçeğin kavramsal çerçevesinin sağlamlığını desteklemektedir.

Ölçme Aracı

Test Türü: Geliştirme (Yeni bir ölçek geliştirme çalışması)

Format: Öz Bildirim Ölçeği

Maddeler: 32 madde ve üç alt boyut (Okul: 14m, Aile: 11m, Çevre: 7m)

Derecelendirme: 3’lü Likert Ölçeği (Örneğin: Hiçbir zaman, Bazen, Her zaman)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Eğitim kademesindeki öğrenciler veya ilgili yaş grupları.

Yaş Grubu: Araştırmanın yapıldığı popülasyona bağlı olarak belirlenir (Genellikle ortaokul/lise öğrencileri veya ilgili yaş grupları).

Popülasyon Detayları: Orijinal çalışmada popülasyon detayları net belirtilmese de, işlevsel okuryazarlık düzeyini ölçmek için uygun olan bireyler.

Test Metodolojisi: Psikometrik yöntemlerle geliştirilmiş, Açımlayıcı Faktör Analizi ve Cronbach Alpha katsayısı ile geçerlik ve güvenirlik testleri yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eğitim Bilimleri, Psikometri, Geliştirme Ölçeği, Okuryazarlık, EKDİOYÖ, Sosyal Çevre, Okul Yaşantısı, Aile Yaşantısı

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Emine Gül Özenç

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi (Olası Kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar (Emine Gül Özenç) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlarda genellikle ücretsizdir, ancak yazarın politikasına bağlıdır.

Test Yılı: 2014 (Ölçeğin yayınlandığı yıl).

Bu ölçek ve ilgili makale, Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri dergisinde yayımlanmıştır. Makalenin orijinal PDF bağlantısı aşağıdadır:

Makale Bağlantısı: estp.com.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: ekolojik-kurama-dayali-islevsel-okuryazarlik-yaşantisi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Özenç, E. ve Doğan, C. (2014). Ekolojik Kurama Dayalı İşlevsel Okuryazarlık Yaşantısı Ölçeği’nin (EKDİOYÖ) geliştirilmesi ve geçerlik güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14(6), 2239-2258. doi:10.12738/estp.2014.6.1791

Ekolojik Kurama Dayalı İşlevsel Okuryazarlık Yaşantısı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek 32 madde ve üç alt boyuttan oluşmaktadır:

• Okul (14m)
• Çevre (7m)
• Aile (11m)

(Not: Orijinal kaynak içeriğinde ölçeğin 32 maddesi listelenmediği için, sadece alt boyut ve madde sayıları sunulabilmiştir.)