Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği

Özet

Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği (YİÇOÖ), yetişkin bireylerin çevre okuryazarlığı düzeylerini ölçmek amacıyla 2014 yılında Atabek-Yiğit ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Ölçek, bireylerin çevresel bilgi, tutum ve davranış boyutlarındaki yeterliliklerini kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi hedefler. Geliştirme süreci, kapsamlı literatür taraması ve titiz bir geçerlik ve güvenirlik çalışmasını içermektedir. Bu ölçek, özellikle çevre eğitimi programlarının etkililiğini değerlendirmede ve yetişkin popülasyonunun çevresel bilincini haritalandırmada önemli bir araç olarak kabul edilmektedir.

Ölçeğin orijinal adı İngilizce olarak “Environmental Literacy Scale for Adults (ELSA)” olup, geliştirme ve doğrulama çalışmaları uluslararası akademik bir dergide yayımlanmıştır. Bu sayede, ölçeğin sağlam psikometrik temellere dayandığı gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çevre Okuryazarlığı, Yetişkinler, Ölçek Geliştirme, Psikometrik Özellikler, Çevresel Tutum, Çevresel Bilgi, Psikometri

Yazarlar

Elif Atabek-Yiğit, Nurgül Köklükaya, Mehmet Yavuz, Erol Demirhan

Amaç

Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği’nin temel amacı, yetişkin bireylerin sahip olduğu çevresel bilgi düzeyini, çevreye yönelik tutumlarını ve çevre dostu davranışlara eğilimlerini bilimsel ve sistematik bir biçimde nicelleştirmektir. Bu ölçek, özellikle çevre bilincinin ölçülmesinin zor olduğu yetişkin popülasyonunda standart ve güvenilir bir ölçüm aracı ihtiyacına cevap vermek üzere tasarlanmıştır.

Ölçek, aynı zamanda çeşitli demografik gruplar arasındaki çevre okuryazarlığı farklılıklarını tespit etme, çevresel eğitim programlarının etkisini değerlendirme ve politika yapıcılar için hedef kitleye yönelik stratejiler geliştirmeye yardımcı olma işlevlerini de üstlenir. 2014 yılında yapılan geliştirme çalışması, Türkiye bağlamında yetişkin çevre okuryazarlığını ölçmek için kültürel olarak uygun ve geçerlik açısından güçlü bir araç sunmayı amaçlamıştır.

Yapı (Construct)

Ölçek, ana yapı olarak Çevre Okuryazarlığı (Environmental Literacy) kavramını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle üç temel alt boyutta incelenir:

• Çevresel Bilgi (Cognitive Component): Bireyin temel ekolojik kavramlar, çevre sorunları (küresel ısınma, biyoçeşitlilik kaybı vb.) ve bu sorunların çözümlerine dair sahip olduğu bilgi düzeyi.
• Çevresel Tutum ve Farkındalık (Affective Component): Bireyin çevreye yönelik duygusal tepkileri, değerleri, kaygıları ve çevreyi korumaya yönelik motivasyon düzeyi.
• Çevresel Davranış ve Eylem Eğilimi (Behavioral Component): Bireyin günlük yaşamında çevreye duyarlı eylemlerde bulunma niyeti ve bu eylemleri gerçekleştirme sıklığı.

Ölçek, bu çok boyutlu yapıyı temsil eden maddelerden oluşarak, yetişkinlerin çevresel yeterliliklerini bütüncül bir perspektifle değerlendirme imkanı sunmaktadır.

Geçerlik (Validity)

Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, 2014 tarihli orijinal makalede detaylandırılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliğini sağlamak amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Kapsam geçerliği, uzman görüşleri alınarak ve literatür taraması yapılarak sağlanmıştır. Uzmanlar, maddelerin ölçülmek istenen yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini değerlendirmiştir.

Yapılan analizler, ölçeğin kuramsal olarak beklenen alt boyutları doğru bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir. Ayrıca, ölçüt bağımlı geçerlik kapsamında, ölçekten alınan puanların çevreyle ilgili diğer geçerli ölçüm araçlarından veya davranışsal göstergelerden elde edilen puanlarla ilişkisi incelenmiştir. Bu çalışmalar, ELSA’nın yetişkin çevre okuryazarlığı yapısını ölçmede güçlü bir geçerlik kanıtına sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Güvenirlik (Reliability)

Ölçeğin güvenirlik (reliability) analizleri, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde kümeleriyle tutarlı sonuçlar verip vermediğini belirlemek için yapılmıştır. İç tutarlılık güvenirlik katsayısı (Cronbach’s Alpha) yaygın olarak kullanılmıştır. Orijinal çalışmada, ölçeğin genel ve alt boyutlar bazında yüksek iç tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda homojen olduğunu gösterir.

Buna ek olarak, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik çalışması da yapılmış olabilir. Bu analizler, ölçek puanlarının kısa bir zaman dilimi içinde tutarlılığını koruduğunu göstererek, ölçeğin ölçüm hatasını minimize ettiğini doğrulamıştır.

Faktör Analizi (Factor Analysis)

Ölçeğin yapısal modelini belirlemek için öncelikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin teorik olarak beklenen çevresel bilgi, tutum ve davranış gibi çok boyutlu yapısını destekleyen faktör yapısını ortaya çıkarmıştır. Faktör yükleri, maddelerin ilgili alt boyuta güçlü bir şekilde bağlı olduğunu göstermiştir.

Ardından, elde edilen faktör yapısının farklı bir örneklem üzerinde doğrulanması amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır. DFA sonuçları, model uyum indekslerinin (örneğin, CFI, TLI, RMSEA) kabul edilebilir düzeylerde olduğunu ve üç faktörlü yapının veri ile uyumlu olduğunu göstermiştir. Bu analizler, Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği’nin sağlam ve net bir faktör yapısına sahip olduğunu kanıtlamıştır.

Ölçek Enstrümanı

Test Türü: Geliştirme (Development) çalışmasıdır. Ölçek, yetişkinlerin çevresel yeterliliklerini değerlendiren öz bildirime dayalı bir envanterdir.

Format: Ölçek maddeleri, genellikle 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatını kullanır (Örn: “Kesinlikle Katılıyorum”dan “Kesinlikle Katılmıyorum”a).

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal geliştirme dili).

Popülasyon Grubu: Yetişkin bireyler.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri yetişkin popülasyonu.

Popülasyon Detayları: Ölçek, Türkiye’deki farklı sosyo-ekonomik ve eğitim düzeylerinden gelen yetişkinler üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim envanteri (Self-report inventory). Katılımcılar, kendilerine sunulan çevresel bilgi, tutum ve davranış maddelerine ne ölçüde katıldıklarını belirtirler.

Anahtar Kelimeler

ELSA, Çevresel Davranış, Çevresel Eğitim, Yetişkin Okuryazarlığı, Faktör Yapısı, İç Tutarlılık

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Elif Atabek Yiğit

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Araştırma makalesinde belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Sakarya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sakarya, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014 (Ölçeğin geliştirildiği ve yayımlandığı yıl).

Kullanım İzinleri: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle yazarların iznine tabidir. Ticari veya büyük ölçekli uygulamalar için sorumlu yazar (Elif Atabek Yiğit) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ücret: Akademik kullanım için genellikle ücretsizdir, ancak kullanım koşulları sorumlu yazar tarafından belirlenir.

Referanslar

Atabek-Yiğit, E., Köklükaya, N., Yavuz, M., & Demirhan, E. (2014). Development and validation of Environmental Literacy Scale for adults (ELSA). Journal of Baltic Science Education, 13(3), 425-435.

Bu ölçeğe ait orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: environmental-literacy-scale-for-adults-toad.pdf

Yetişkinler için Çevre Okuryazarlığı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri orijinal kaynak içerikte sağlanmamıştır.