Yeme Davranış Modeli Ölçeği

Özet

Yeme Davranış Modeli Ölçeği, bireylerin yeme davranışlarını ve bu davranışların altında yatan bilişsel, duygusal veya çevresel faktörleri sistematik olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Ölçeğin Türkiye uyarlaması ve psikometrik özellikleri, 2018 yılında Burcu Yeşilkaya tarafından Tip 2 Diyabet hastaları üzerinde yapılan doktora tezi kapsamında incelenmiştir. Bu uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin 51 maddelik yapısını koruyarak, özellikle kronik hastalık yönetimi bağlamında yeme davranışlarının anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemiştir. Ölçek, bireyin yeme alışkanlıklarını 5’li Likert tipi derecelendirme sistemi kullanarak kapsamlı bir şekilde kaydetmektedir.

Anahtar Kelimeler

Yeme Davranışı, Yeme Davranış Modeli Ölçeği, Tip 2 Diyabet, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Burcu YEŞİLKAYA

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin yeme davranışlarını modelleyen faktörleri kapsamlı bir şekilde ölçmek ve değerlendirmektir. Türkiye uyarlaması özelinde, amaç, özellikle kronik bir sağlık sorunu olan Tip 2 Diyabet tanısı almış bireylerde yeme davranış modelinin geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçülmesini sağlamaktır. Diyabet yönetiminde yeme davranışlarının kritik rolü göz önüne alındığında, ölçek sonuçları, bu bireylerin yaşam kalitesi düzeyleri ile ilişkilendirilerek, hastalığın yönetimine yönelik davranışsal müdahale stratejilerinin geliştirilmesine bilimsel zemin hazırlamaktadır.

Ölçek adaptasyon çalışması, orijinal aracın Türk kültürüne ve diline uygunluğunu test ederek, ulusal araştırmalarda standart bir ölçek kullanılmasını mümkün kılmayı hedeflemiştir.

Yapı

Yeme Davranış Modeli Ölçeği, yeme eylemini etkileyen karmaşık bilişsel, duygusal ve çevresel faktörleri ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Bu yapı, genellikle kısıtlanmış yeme, duygusal yeme ve dışsal yeme gibi temel bileşenleri içerir. Ölçek, bireyin gıda alımını nasıl düzenlediğini, duygusal durumların yeme seçimlerini ne ölçüde etkilediğini ve çevresel ipuçlarına (örneğin, yiyeceklerin mevcudiyeti veya sosyal ortamlar) karşı gösterilen tepkileri değerlendirir.

51 maddelik bu kapsamlı araç, yeme davranışının altında yatan motivasyonları ve düzenleme biçimlerini derinlemesine inceleme olanağı sunar. Ölçek, bireylerin yeme alışkanlıklarındaki sapmaları ve bu sapmaların sağlıklı yaşam tarzı hedeflerine ulaşmadaki engellerini belirlemeye yardımcı olan yapısal bileşenleri ölçmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin Türkiye popülasyonu üzerindeki geçerlik çalışmaları, Yeşilkaya (2018) tarafından yürütülen doktora tezi kapsamında detaylı olarak incelenmiştir. Geçerlik analizleri, ölçeğin amaçladığı yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü belirlemek üzere gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, yapısal uygunluğu test etmek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmış, ayrıca ölçüt bağımlı geçerlik ve kapsam geçerliği gibi yöntemlerle aracın teorik beklentilerle uyumu değerlendirilmiştir.

Geçerlik incelemesi, özellikle Tip 2 Diyabet hastalarının yeme davranışlarını ölçme bağlamında aracın kültürel ve psikometrik uygunluğunu saptamayı amaçlamıştır. Spesifik geçerlik katsayıları ve detaylı bulgular, İstanbul Okan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde sunulan ilgili doktora tezinde bulunmaktadır.

Güvenirlik

Yeme Davranış Modeli Ölçeği’nin güvenirlik analizleri de doktora tezi çalışmasında kapsamlı bir şekilde raporlanmıştır. Güvenirlik, ölçeğin ölçtüğü özelliği tutarlı ve hatasız bir şekilde ölçme yeteneğini ifade eder. Bu çalışma, ölçeğin iç tutarlılık düzeylerini belirlemek amacıyla yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı gibi istatistiksel yöntemlerle incelenmiştir. Yüksek güvenirlik katsayıları, 51 maddelik ölçek setinin, yeme davranışının farklı yönlerini tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Uyarlama sürecinde, ölçeğin Türk örnekleminde de yeterli düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu doğrulanmıştır. Detaylı alt boyut güvenirlik katsayıları ve diğer güvenirlik yöntemlerine (örneğin, test-tekrar test güvenirliği) ilişkin bulgular, orijinal akademik kaynakta mevcuttur.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmalarının temel bir bileşeni olarak, Yeme Davranış Modeli Ölçeği’nin yapı geçerliğini desteklemek amacıyla faktör analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler, orijinal ölçeğin varsayılan çok boyutlu yapısının (örneğin kısıtlı yeme, duygusal yeme) Türk örnekleminde de istatistiksel olarak korunup korunmadığını belirlemeye yardımcı olur. Araştırmada, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) tekniklerinden biri veya her ikisi kullanılarak, 51 maddenin teorik olarak beklenen alt boyutlara nasıl dağıldığı incelenmiştir.

Faktör analizinin sonuçları, ölçeğin hangi faktörleri ölçtüğünü netleştirerek, yeme davranışının hangi bileşenlerinin Tip 2 Diyabet hastalarında özellikle belirgin olduğunu ortaya koymaktadır. Bu analizler, ölçeğin yapısal bütünlüğünü kanıtlamak ve klinik uygulamalara rehberlik etmek açısından kritik öneme sahiptir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Ölçek Adaptasyonu)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (51 madde)

Language Available: Türkçe

Population Group: Klinik Popülasyon (Özellikle kronik hastalığı olan bireyler)

Age Group: Yetişkin

Population Details: Türkiye’de yaşayan Tip 2 Diyabet tanısı almış bireyler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır.

Test Methodology: 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır. Yanıt seçenekleri şunlardır:

• 1 kesinlikle katılmıyorum
• 2 katılmıyorum
• 3 nötr veya uygun değil
• 4 katılıyorum
• 5 kesinlikle katılıyorum

Anahtar Kelimeler

Yeme Davranışı, Duygusal Yeme, Kısıtlanmış Yeme, Tip 2 Diyabet, Yaşam Kalitesi, Psikometrik Araç, 51 Maddeli Ölçek.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İstanbul Okan Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Doktora Tezi Bağlamında)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2018 yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin akademik veya klinik amaçlı kullanımı için gerekli izinlerin ve telif haklarının detayları, sorumlu yazar Burcu Yeşilkaya ile doğrudan iletişime geçilerek öğrenilmelidir. Ölçek, bir doktora tezi kapsamında kullanıma sunulduğundan, kullanımı için yazar onayı alınması önerilmektedir.

Kaynaklar

Yeşilkaya, B. (2018). Tip 2 diyabetlilerde yeme davranış modeli ölçeğinin geçerlik ve güvenilirliği ve yaşam kalitesinin değerlendirilmesi (Doktora Tezi). İstanbul Okan Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Bu teze YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: yeme-davranis-modeli-olcegi-toad.pdf

Yeme Davranış Modeli Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

Yeme Davranış Modeli Ölçeği toplam 51 maddeden oluşmaktadır. Aşağıda örnek maddeler sunulmuştur:

• 1. İşe giderken fast food tarzi kahvaltı yapmam.
• 2. Duygularım, ne yediğimi ve ne kadar yiyeceğimi etkiler.