Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeği

Özet

Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeği (CSİMÖ), bireylerin belirli bir sağlık davranışına yönelik inançlarını, tutumlarını ve algılarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlaması, özellikle genç erkeklerde Testis Kanseri taraması (Kendi Kendine Testis Muayenesi, KKTM) davranışlarını etkileyen psikososyal faktörleri incelemek üzere yapılmıştır. Uyarlama çalışması, orijinal Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde algılanan duyarlılık, ciddiyet, faydalar, engeller ve öz-yeterlilik gibi temel yapıları ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, 5 alt boyuttan ve toplam 26 maddeden oluşmaktadır ve yüksek düzeyde geçerlik ve güvenirlik değerleri sergilemiştir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık İnanç Modeli, Champion Ölçeği, Testis Kanseri, KKTM, Uyarlama, Psikometri, Sağlık Davranışı, Güvenirlik

Yazarlar

Gül Pınar, E. Öksüz, A. Beder, N. Özhan Elbaş

Amaç

Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kendi kendine sağlık taraması davranışlarını (Türkçe uyarlamasında özellikle Kendi Kendine Testis Muayenesi – KKTM) etkileyen Sağlık İnanç Modeli yapılarını (algılanan duyarlılık, ciddiyet, faydalar, engeller ve harekete geçirici ipuçları) ölçmektir. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu, Testis Kanseri tarama davranışları bağlamında SİM değişkenlerinin güvenilirliğini ve geçerliğini Türk popülasyonunda test etmeyi hedeflemiştir.

Bu amaç doğrultusunda, ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliği sağlanarak Türk gençlerinin KKTM yapma niyetleri ve bu eylemi gerçekleştirmeyi engelleyen veya teşvik eden inançları bilimsel olarak değerlendirilebilmektedir. Bu, koruyucu sağlık davranışlarının yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim programlarının planlanması için kritik veriler sunar.

Yapı

CSİMÖ, bireyin sağlık davranışlarını açıklamada yaygın olarak kullanılan Sağlık İnanç Modeli (SİM) teorik çerçevesine dayanmaktadır. SİM, bir bireyin bir sağlık eylemini gerçekleştirme olasılığının, o kişinin sağlık tehdidine yönelik algılarına bağlı olduğunu varsayar. Ölçek, bu modelin beş temel bileşenini ölçen alt boyutlardan oluşmaktadır:

• Algılanan Duyarlılık (Perceived Susceptibility)
• Algılanan Ciddiyet (Perceived Severity)
• Algılanan Faydalar (Perceived Benefits)
• Algılanan Engeller (Perceived Barriers)
• Öz-yeterlilik (Self-Efficacy)

Uyarlama çalışması sonucunda ölçek, bu beş alt boyut altında toplanmış 26 maddeden oluşmaktadır. Bu yapı, bireyin sağlık davranışlarına yönelik inançlarının kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanır.

Geçerlik

CSİMÖ’nin Türkçe’ye uyarlanması sürecinde, ölçeğin orijinal yapısına sadık kalınarak dilsel ve kavramsal eşdeğerlik titizlikle sağlanmıştır. Çeviri süreci, metodolojik olarak sağlam adımlarla ilerlemiştir. Dört kişilik bağımsız bir ekip (bir ürolog, bir hemşire ve iki araştırmacı) tarafından ayrı ayrı çeviriler yapılmış ve ardından dilde eşdeğerlik sağlanmıştır.

Kavramsal geçerlik için hemşirelik ve tıp alanından üç profesörden oluşan uzman grubunun görüşleri alınmıştır. Uzmanlar, hem çevirinin doğruluğunu hem de maddelerin Türk kültürü ve bağlamı açısından anlaşılırlığını değerlendirmiştir. Pilot uygulama, 15 üniversite öğrencisi üzerinde gerçekleştirilmiş; bu uygulama maddelerin genel olarak kolay anlaşıldığını ve ölçeğin ortalama 8 ila 10 dakika gibi kısa bir sürede doldurulabildiğini göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin hedef popülasyonda uygulanabilirliğini ve yüzey geçerliğini desteklemektedir.

Güvenirlik

CSİMÖ’nun Türkçe formunun güvenirlik çalışması, madde istatistikleri ve alt boyutların iç tutarlılığına odaklanmıştır. Madde-toplam puan korelasyonları incelenmiş ve 26 maddenin bu korelasyonlarının 0.50’nin üzerinde olduğu tespit edilmiştir. Literatürde 0.50 eşik değerinin yeterli bir alt sınır olduğu belirtilmektedir.

Ancak, iki madde (13. madde: “KKTM yaparsam kendi öz bakımımı yerine getirmiş olacağım” ve 22. madde: “KKTM yapmak için yeterli mahremiyetim yok”) madde-toplam puan korelasyonlarının 0.50’nin altında olması ve diğer maddelerle düşük ilişki göstermesi nedeniyle ölçekten çıkarılmıştır. Bu maddelerin çıkarılması, ilgili alt boyutun iç tutarlılığını artırmıştır. Özellikle KKTM yararları boyutundan madde çıkarıldığında, Cronbach Alfa değeri 0.90’dan 0.91’e yükselmiştir. Bu sonuç, ölçeğin adaptasyon sonrası Türkçe formunun yüksek düzeyde iç tutarlılığa ve dolayısıyla güvenilirliğe sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliğini incelemek amacıyla Faktör Analizi uygulanmıştır. Çalışmada, Kaiser’in Varimax Döndürme Yöntemi (Kaiser’s Varimax Döndürme Yöntemi) kullanılarak faktör yapısı belirlenmiştir. Bu analiz, ölçeğin orijinal yapısına uygun olarak 5 alt boyutlu bir yapıyı ortaya koymuştur. Faktör yapıları oluşturulduktan sonra, bu yapılara isim verilmiş ve iç tutarlılık (Cronbach Alfa) testleri gerçekleştirilmiştir.

Faktör analizi, maddelerin teorik olarak ait oldukları alt boyutlarla güçlü bir şekilde korele olduğunu göstermiştir. İki maddenin düşük korelasyon nedeniyle çıkarılması, kalan 26 maddenin güçlü ve temiz bir faktör yapısı oluşturmasına katkıda bulunmuştur. Bu yapı, ölçeğin teorik Sağlık İnanç Modeli bileşenlerini başarılı bir şekilde ölçtüğünü doğrulamaktadır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: 5’li Likert tipi derecelendirme ölçeği

Language Available: Türkçe (Orijinali İngilizcedir)

Population Group: Genç Yetişkin Erkekler (Özellikle üniversite öğrencileri üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır)

Age Group: Genç Yetişkinlik Dönemi

Population Details: Çalışma, Kendi Kendine Testis Muayenesi (KKTM) davranışını değerlendirmek üzere yapılmıştır.

Test Methodology: Öz bildirim ölçeği (Self-report scale). 5 alt boyut ve 26 maddeden oluşmuştur.

Derecelendirme

Ölçek, 5 dereceli Likert tipi bir ölçek kullanmaktadır. Derecelendirme puanları ve karşılıkları şunlardır:

1. (Belirtilmemiş, genellikle “Kesinlikle Katılmıyorum” anlamını taşır)
2. “katılmıyorum”
3. “kararsızım”
4. “katılıyorum”
5. “tamamen katılıyorum”

Anahtar Kelimeler

Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeği, Testis Kanseri Taraması, KKTM, Psikometrik Özellikler, İç Tutarlılık, Faktör Analizi, Sağlık Eğitimi

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Gül Pınar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Muhtemelen E. Öksüz’e aittir)

Correspondence Address: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Orijinal Ölçek Yazarı: Champion

Uyarlama Yılı: 2011

İzinler ve Ücret: İzinler ve kullanım ücretleri için sorumlu yazar (Gül Pınar) veya iletişim e-posta adresi ([email protected]) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Pınar, G. Öksüz, E., Beder, A. ve Özhan Elbaş, N. (2011). Testis Kanseri Taramalarında Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeğinin Türkçe uyarlamasının güvenirlik ve geçerliliği. Tıp Araştırmaları Dergisi, 9(2), 89-96.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: championun-saglik-inanc-modeli-olcegi-toad.pdf

Champion’un Sağlık İnanç Modeli Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu ölçek maddeleri, kaynak içerikte tam liste olarak sunulmamıştır. Ancak güvenirlik çalışmasında çıkarılan maddelere ilişkin bilgiler mevcuttur. Ölçek, adaptasyon sonrası 5 alt boyut ve 26 maddeden oluşmaktadır.

Güvenirlik çalışmasında çıkarılan maddeler şunlardır:

• 13. Madde (KKTM Yararları Boyutu): “KKTM yaparsam kendi öz bakımımı yerine getirmiş olacağım”
• 22. Madde: “KKTM yapmak için yeterli mahremiyetim yok”