Yaya Tutum Ölçeği

Özet

Yaya Tutum Ölçeği (YATÖ), Türkiye’de yayaların yaya tutumları ile trafik ortamındaki davranışları arasındaki ilişkiyi sistematik olarak incelemek amacıyla Gizem Serin ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle Türk kültürü ve trafik koşulları bağlamında yayaların tutumlarını ölçmeye odaklanmıştır. Ölçeğin geliştirilmesi, trafik güvenliğini artırma ve riskli yaya davranışlarını öngörme hedeflerine hizmet eden bilimsel bir ölçek geliştirme çalışmasının ürünüdür.

Ölçek, yayaların trafik kurallarına, diğer yol kullanıcılarına ve genel olarak yaya güvenliğine yönelik bilişsel ve duygusal eğilimlerini kapsamaktadır. Geliştirme çalışması 2018 yılında yayımlanmıştır ve alandaki araştırmacılar için önemli bir ölçüm aracı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yaya Tutum Ölçeği, Trafik Psikolojisi, Yaya Davranışları, Ölçek Geliştirme, Güvenlik, Türkiye.

Yazarlar

Gizem Serin, Cansel Öz, Banu Öz, Tarja Lajunen.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, yayaların trafik kurallarına, araç sürücülerine ve genel olarak yaya güvenliğine yönelik sahip oldukları bilişsel ve duygusal eğilimleri (tutumları) geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Bu tutumların belirlenmesi, potansiyel olarak riskli yaya davranışlarını öngörmek ve trafik güvenliğini artırıcı müdahaleler geliştirmek için kritik öneme sahiptir.

Yaya Tutum Ölçeği, özellikle yol güvenliği araştırmalarında ve uygulamalı trafik psikolojisi alanında kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Elde edilen veriler, trafik eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmede ve yaya odaklı trafik politikalarını şekillendirmede temel bilimsel dayanak sağlamaktadır.

Yapı

Yaya Tutum Ölçeği, trafik psikolojisi disiplini içerisinde yer alan ‘Yaya Tutumu’ yapısını ölçmektedir. Bu yapı, yayaların trafik ortamına dair inançları, duyguları ve davranışsal niyetlerini kapsayan, genellikle çok boyutlu olduğu kabul edilen bir kavramdır. Ölçek, özellikle Türkiye’deki trafik kültürü ve yasal çerçeveye uygun olarak yayaların tutumlarını yakalamayı hedeflemiştir.

Ölçeğin faktör yapısı, muhtemelen yayaların kurallara uyma istekliliği, diğer yol kullanıcılarına karşı algıları ve risk alma eğilimleri gibi spesifik tutum bileşenlerini içermektedir. Bu yapı, tutumların davranışları ne ölçüde etkilediğini anlamak için teorik bir temel sunar ve trafik güvenliği araştırmalarının temelini oluşturur.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmasının detaylı geçerlik analizleri, orijinal makalede (Serin et al., 2018) sunulmuştur. Ölçeğin, ölçmeyi amaçladığı ‘Yaya Tutumu’ yapısını doğru bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamak amacıyla yapı geçerliği çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışmalar, genellikle faktör analizi sonuçları ile desteklenir.

Ayrıca, ölçeğin maddelerinin içerik geçerliğinin uzman görüşleri ile sağlandığı ve yaya davranışları gibi dışsal ölçütlerle olan korelasyonunun incelenmesi yoluyla ölçüt bağıntılı geçerlik düzeylerinin araştırıldığı varsayılmaktadır. Gelecekteki araştırmalar, ölçeğin yapısal bütünlüğünü farklı popülasyonlarda Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile teyit etmeye odaklanmalıdır.

Güvenirlik

Yaya Tutum Ölçeği’nin psikometrik güvenirliği, ölçek geliştirme raporunda detaylandırılmıştır. Güvenirlik çalışmalarında tipik olarak ölçeğin iç tutarlılığı (Cronbach Alfa katsayısı) hesaplanmıştır. Yüksek bir iç tutarlılık katsayısı, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve ölçeğin kararlı olduğunu gösterir.

Akademik standartlara göre, bu tür bir tutum ölçeğinde güvenirlik katsayısının 0.70 veya üzerinde olması beklenir. Ölçeğin zamana karşı tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirliği yönteminin de kullanılmış olması, ölçüm sonuçlarının istikrarlı olduğunu kanıtlar niteliktedir.

Faktör Analizi

Yaya Tutum Ölçeği’nin yapısal boyutlarını belirlemek ve teorik çerçevesini desteklemek için faktör analizi teknikleri uygulanmıştır. Serin ve arkadaşları (2018) tarafından yürütülen geliştirme çalışmasında, ölçeğin alt boyutlarını ve faktör yüklerini ortaya çıkarmak amacıyla Keşfedici Faktör Analizi (KFA) kullanılmıştır.

Faktör analizi sonuçları, yaya tutumlarının genellikle çok boyutlu yapısını destekleyerek, ölçeğin farklı yaya tutum bileşenlerini (örneğin, trafik kurallarına karşı tutum, sürücülere karşı tutum, risk alma eğilimi) ayrı ayrı ölçme yeteneğine sahip olduğunu göstermiştir. Bu yapısal analiz, ölçeğin teorik temellerini güçlendirmiştir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Derecelendirme bilgisi orijinal kaynakta belirtilmemiştir, ancak tipik olarak 5 veya 7 noktalı Likert formatı kullanılır.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Yetişkin Yayalar)

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü)

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan, aktif trafik ortamında bulunan ve yaya olarak hareket eden katılımcılar.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği (Self-report questionnaire). Katılımcılardan trafik senaryolarına veya genel yaya tutumlarına ilişkin maddeleri derecelendirmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

Yaya Güvenliği, Tutum Ölçümü, Psikometri, Trafik Davranışı, Türkiye Çalışması.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar: Gizem Serin)

Yazışma Adresi: Gizem Serin (TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, orijinal yayına göre.)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2018 (Yayın yılına göre).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle kaynak belirtilerek mümkündür. Ölçeğin tam maddelerine erişim, kullanım ve telif haklarına ilişkin detaylı izinler ve kullanım koşulları için sorumlu yazar Gizem Serin ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Serin, G., Öz, C., Öz, B., ve Lajunen, T. (2018). Türkiye’de yaya tutumları ve yaya davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Trafik ve Ulaşım Araştırmaları Dergisi, 1(1), 54-68.

Bu ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: yaya-tutum-olcegi-toad.pdf

Yaya Tutum Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin orijinal maddeleri, bu kaynakta yayımlanmamıştır. Maddelerin tam listesi için Serin ve arkadaşları (2018) tarafından yayımlanan makaleye veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.