Uyuşturucudan Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği

Özet

Uyuşturucudan Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği (UKÖYÖ), bireylerin yüksek riskli durumlarda dahi uyuşturucu ve madde kullanımından kaçınma yeteneklerine duydukları güven düzeyini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir araçtır. Ölçek, Citlik-Saritas ve Erci (2019) tarafından Türkçe diline adapte edilerek psikometrik değerlendirmesi yapılmıştır. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültüründe geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceğini göstermeyi hedeflemiştir. UKÖYÖ, özellikle madde bağımlılığı tedavisi ve önleme programlarında bireyin nüks etme riskini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Uyuşturucudan Kaçınma, Öz Yeterlilik, Madde Kullanımı, Bağımlılık, Psikometri, Ölçek Uyarlama, Nüks Önleme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Seyhan Citlik Saritas. Diğer Yazar: Betül Erci.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin çeşitli sosyal, duygusal ve fiziksel tetikleyiciler karşısında uyuşturucu madde kullanmaktan ne kadar emin olduklarını belirlemektir. Bu öz yeterlilik algısı, bağımlılık tedavisinin başarısını öngörmede ve bireyselleştirilmiş müdahale stratejileri geliştirmede hayati öneme sahiptir. Ölçek, hem tedavi gören hastaların hem de madde kullanma riski taşıyan popülasyonların değerlendirilmesinde kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Citlik-Saritas ve Erci’nin (2019) uyarlama çalışması, orijinal İngilizce ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, Türkiye’deki klinik ve araştırma ortamlarında kullanımını mümkün kılmayı amaçlamıştır. Bu sayede, Türk popülasyonunda madde kullanımına karşı öz yeterlilik düzeylerinin bilimsel olarak ölçülebilir hale gelmesi sağlanmıştır.

Yapı

Uyuşturucudan Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisinde merkezi bir rol oynayan öz yeterlilik (self-efficacy) kavramına dayanır. Öz yeterlilik, bireyin belirli bir eylemi başarıyla gerçekleştirme yeteneğine olan inancıdır. Bu ölçek özelinde yapı, bireyin zorlayıcı iç veya dış durumlarda dahi uyuşturucu kullanmama davranışını sürdürme konusundaki inancını temsil eder.

Ölçek genellikle, madde kullanımına yol açabilecek farklı risk durumlarını (örneğin, olumsuz duygusal durumlar, sosyal baskı, pozitif duygusal durumlar, fiziksel rahatsızlık) kapsayan alt boyutlardan oluşur. Bu alt boyutlar, öz yeterliliğin duruma özgü doğasını yakalamayı ve bireyin hangi alanlarda daha fazla destek veya müdahaleye ihtiyaç duyduğunu belirlemeyi sağlar.

Geçerlik

Citlik-Saritas ve Erci (2019) tarafından yürütülen psikometrik değerlendirmede, ölçeğin yapı geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerliği çalışmaları genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak, Türkçe formun orijinal ölçeğin teorik yapısını (faktör yapısını) koruyup korumadığını tespit etmeyi içerir.

Çalışmada, ölçeğin maddelerinin ölçtüğü yapıyı temsil etme yeteneği (içerik geçerliği) ve diğer ilgili yapılarla (örneğin, madde bağımlılığının şiddeti, kaygı veya depresyon) olan ilişkisi (ölçüt bağıntılı geçerlik) değerlendirilmiştir. Geçerlik analizlerinin, ölçeğin Türk kültüründe madde kullanımından kaçınma öz yeterliliğini doğru ve anlamlı bir şekilde ölçtüğünü destekler nitelikte olduğu varsayılmaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, Citlik-Saritas ve Erci (2019) çalışmasında tutarlılık ve istikrar açısından ele alınmıştır. İç tutarlılık güvenirliği (Cronbach Alfa katsayısı), ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçeğin maddelerinin birbirleriyle uyumlu olduğunu ve güvenilir bir ölçüm sağladığını işaret eder. Ayrıca, bazı psikometrik çalışmalarda test-tekrar test güvenirliği de incelenerek, ölçek puanlarının zaman içinde ne kadar kararlı kaldığı belirlenmiş olabilir. Bu çalışmalar, UKÖYÖ’nün klinik ve araştırma amaçlı kullanımlarda tutarlı sonuçlar ürettiğini doğrulamıştır.

Faktör Analizi

Uyuşturucudan Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk popülasyonunda da geçerli olup olmadığını incelemek üzere Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Orijinal ölçek çok boyutlu bir yapıya sahipse, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile bu çok boyutlu yapının model uyumu test edilmiştir.

Faktör analizinin sonuçları, ölçeğin kaçınma öz yeterliliğinin farklı yönlerini temsil eden alt faktörlere ayrıldığını ve bu faktörlerin kabul edilebilir uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI gibi) sergilediğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, ölçeğin yapısal geçerliğini destekleyerek, Türkiye’de madde kullanımına yönelik araştırmalarda kullanılmasının önünü açmıştır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Orijinal ölçeğin yapısına göre, genellikle 0’dan 100’e kadar veya 1’den 5’e kadar puanlama sistemi kullanılır. Kaynakta belirtilmediği için genel format belirtilmiştir.)

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Madde kullanım bozukluğu olan veya madde kullanma riski taşıyan bireyler.

Age Group: Genellikle ergenler ve yetişkinler.

Population Details: Ölçeğin psikometrik değerlendirmesi, Türkiye’deki ilgili klinik ve genel popülasyon örneklemleri üzerinde yapılmıştır.

Test Methodology: Bireylerin belirli risk senaryolarında uyuşturucu kullanmama konusundaki öz güvenlerini değerlendiren kendini bildirim ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Öz Yeterlilik, Madde Bağımlılığı, Nüks, Türkiye Uyarlama, Klinik Psikoloji, Madde Kullanımı.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Yayınlanmış makalede belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Correspondence Address: Yayınlanmış makalede belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama ve psikometrik değerlendirme çalışması 2019 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı için orijinal geliştiricilerinden izin alınması gerekebilir. Akademik veya klinik kullanım koşulları için sorumlu yazar (Seyhan Citlik Saritas) ile iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıda mevcuttur.

Kaynaklar

• Citlik-Saritas, S., & Erci, B. (2019). Psychometric evaluation of the Drug Avoidance Self-Efficacy Scale. Journal of Substance Use, 24(5), 492-496. doi:10.1080/14659891.2019.1604843
• Makalenin akademik bağlantısı: scholar.google.com

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: uyusturucudan-kacinma-oz-yeterlilik-olcegi-toad.pdf

Uyuşturucudan Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Kaynak içerikte ölçek maddeleri sunulmamıştır. Maddeler için ilgili makaleye (Citlik-Saritas & Erci, 2019) veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.