Teistik Kader Algısı Ölçeği

Özet

Teistik Kader Algısı Ölçeği (TKÖ), bireylerin kader ve ilahi irade kavramlarını psikolojik ve dini açıdan nasıl yorumladıklarını ve bu yorumların yaşam olaylarına verdikleri tepkileri nasıl etkilediğini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Ümit Horozcu tarafından 2018 yılında geliştirilen bu ölçek, teolojik inançların, özellikle de kader inancının, bireyin kontrol algısı, sorumluluk anlayışı ve yaşamla başa çıkma stratejileri üzerindeki etkilerini sistematik olarak incelemeyi hedeflemektedir. Ölçeğin geliştirme çalışması, Türk kültüründeki kader anlayışının karmaşık doğasını yakalamak için kapsamlı bir güvenirlik ve geçerlik süreci içermiştir.

Ölçek, din psikolojisi ve sosyal psikoloji alanlarında, dindarlık, iyi oluş ve stresle başa çıkma konularında yapılan araştırmalarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır. TKÖ, sadece kader inancının varlığını değil, aynı zamanda bu inancın içeriğini ve birey tarafından nasıl yapılandırıldığını da değerlendirerek, geleneksel dindarlık ölçümlerinin ötesine geçmeyi amaçlamaktadır. Bu ölçek, özellikle ilahiyat ve psikoloji kesişimindeki akademik çalışmalara önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Teistik Kader Algısı, Kader, İlahi İrade, Din Psikolojisi, Psikometri, Ölçek Geliştirme, Güvenirlik, Geçerlik

Yazarlar

Ümit Horozcu

Amaç

Teistik Kader Algısı Ölçeği’nin (TKÖ) temel amacı, bireylerin teistik çerçevede kaderi nasıl algıladıklarını, bu algının boyutlarını ve yoğunluğunu geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçebilecek bir araç sunmaktır. Kader inancı, özellikle İslam kültüründe, bireyin yaşamdaki başarıları, başarısızlıkları, sağlık durumu ve geleceğe yönelik beklentileri gibi pek çok alanı etkileyen merkezi bir inanç sistemidir. Bu ölçek, söz konusu inanç sisteminin psikolojik sonuçlarını akademik olarak değerlendirmek için tasarlanmıştır.

Ölçek geliştirme çalışması, alanyazındaki boşluğu doldurmayı hedeflemiştir; zira daha önceki çalışmalar genellikle genel dindarlık veya kontrol odağı gibi daha geniş yapıları ölçmekteydi. TKÖ, bu spesifik teolojik-psikolojik yapıyı hedefleyerek, din ve ruh sağlığı arasındaki karmaşık ilişkinin daha derinlemesine anlaşılmasına olanak tanımaktadır. Ölçeğin geliştirilmesi, hem kuramsal hem de uygulamalı araştırmacılar için kader algısının farklı psikolojik değişkenlerle (kaygı, depresyon, umutsuzluk vb.) ilişkisini inceleme imkanı sağlamıştır.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, Teistik Kader Algısıdır. Bu yapı, basitçe kaderin varlığına inanmanın ötesinde, bireyin kaderi ilahi bir planın parçası olarak görme derecesini ve bu ilahi plana karşı gösterdiği teslimiyet veya direnci kapsar. Yapı, genellikle iki ana boyut etrafında şekillenir: Birincisi, kaderi mutlak bir teslimiyetle kabul etme eğilimi (pasif kader algısı), ikincisi ise kaderi ilahi irade ile bireysel çabanın birleşimi olarak görme eğilimi (aktif ve sorumluluk bilincine dayalı kader algısı).

Bu psikolojik yapı, bireyin yaşam olaylarını atfetme biçimini (atfetme stili) ve dolayısıyla stresle başa çıkma mekanizmalarını doğrudan etkiler. Örneğin, yüksek pasif kader algısına sahip bir birey, olumsuz olayları tamamen ilahi takdire bağlayarak kişisel sorumluluktan kaçınabilirken; aktif kader algısına sahip bir birey, ilahi iradeyi kabul ederken dahi kendi çabasının önemini korur. Ölçek, bu nüansları ayırt edebilecek maddeler içerecek şekilde tasarlanmıştır, böylece kader inancının adaptif (uyum sağlayıcı) ve maladaptif (uyum bozucu) yönleri incelenebilir.

Geçerlik

Horozcu (2018) tarafından yürütülen geliştirme çalışmasında, Teistik Kader Algısı Ölçeği’nin geçerliğini sağlamak amacıyla çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Öncelikle, içerik geçerliği, alanında uzman akademisyenlerin (İlahiyat ve Psikoloji) görüşleri alınarak sağlanmıştır. Uzmanlar, maddelerin ölçülmek istenen yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini değerlendirmiştir.

Yapı geçerliği ise, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) teknikleri kullanılarak incelenmiştir. AFA, ölçeğin beklenen alt boyutlara ayrılıp ayrılmadığını gösterirken, DFA ise elde edilen faktör yapısının teorik modelle ne kadar uyumlu olduğunu test etmiştir. Çalışma, ölçeğin çok boyutlu bir yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü ve faktör yüklerinin yeterli düzeyde olduğunu göstermiştir. Ayrıca, yakınsak ve ayrışan geçerliği test etmek amacıyla, ölçek puanlarının diğer ilgili psikolojik yapılarla (örneğin dindarlık ölçekleri veya kontrol odağı ölçekleri) beklenen yönde ilişkilenip ilişkilenmediği de kontrol edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık ve zamana bağlı istikrar (test-tekrar test) yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar homojen bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Horozcu’nun çalışmasında, ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alfa değerinin yüksek olduğu bulunmuştur. Yüksek alfa değeri, ölçeğin maddelerinin birbirleriyle tutarlı olduğunu ve güvenilir bir ölçüm sağladığını işaret eder.

Ek olarak, alt boyutların Cronbach Alfa değerleri de ayrı ayrı incelenmiş ve her bir boyutun yeterli düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir. Güvenirliğin diğer bir yönü olan test-tekrar test güvenilirliği ise, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar verip vermediğini belirlemek için kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeğin zaman içinde stabil kaldığını ve ölçtüğü yapının göreceli olarak kalıcı olduğunu göstermiştir.

Faktör Analizi

Teistik Kader Algısı Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde, yapısal geçerliği kanıtlamak için Faktör Analizi merkezi bir rol oynamıştır. Çalışmanın ilk aşamasında, ölçeğin teorik olarak beklenen boyutlarını ortaya çıkarmak amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yapılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin orijinal yapısının birden fazla faktörden oluştuğunu ve bu faktörlerin teistik kader algısının farklı yönlerini (örneğin, pasif teslimiyet ve aktif çaba) temsil ettiğini göstermiştir.

AFA ile belirlenen faktör yapısı daha sonra bağımsız bir örneklem üzerinde Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA, modelin veriyle uyumunu değerlendirmek için çeşitli uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) kullanmıştır. Elde edilen uyum indeksleri, geliştirilen çok faktörlü modelin kabul edilebilir düzeyde iyi bir uyum sergilediğini ve ölçeğin yapısal geçerliğinin doğrulandığını göstermiştir. Bu faktör yapısı, ölçeğin teorik temelini güçlendirerek, araştırmacılara kader algısının alt boyutlarını ayrı ayrı inceleme olanağı sunmuştur.

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Orijinal çalışmada belirtilmese de, benzer psikometrik araçlar genellikle 5’li veya 7’li Likert Ölçeği formatında derecelendirilmiştir (Örneğin: 1=Kesinlikle Katılmıyorum, 5=Kesinlikle Katılıyorum).

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler ve Üniversite Öğrencileri

Age Group: 18 yaş ve üzeri

Population Details: Ölçeğin geliştirme çalışması genellikle üniversite öğrencisi örneklemleri üzerinde yapılmıştır, ancak ölçeğin yetişkin popülasyonlarda da kullanılması önerilmektedir. Popülasyon detayları için orijinal makaleye başvurulmalıdır.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Maddeler, bireylerin kader hakkındaki inanç ve tutumlarını ölçmeye yönelik ifadelerden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Teistik İnançlar, Dini Başa Çıkma, Psikolojik Uyum, Atfetme Stili, Faktör Analizi, Üniversite Öğrencileri, Cronbach Alfa

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İstanbul, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin kullanımı genellikle akademik ve araştırma amaçları için ücretsizdir, ancak ticari veya klinik amaçlı kullanımdan önce sorumlu yazar Ümit Horozcu ile iletişime geçilmesi şiddetle tavsiye edilir. Ölçeğin geliştirme ve yayın yılı 2018‘dir. Yazışma adresi yukarıda belirtilmiştir; iletişim için e-posta adresi: [email protected].

Bu tür psikometrik araçların etik kullanımı, özellikle de akademik çalışmalarda, kaynak gösterimi ve yazardan izin alınması gerekliliğini içerir. Araştırmacılar, ölçeği kullanmadan önce ilgili makaleyi incelemeli ve yazara danışmalıdır.

Kaynaklar

Horozcu, Ü. (2018). Teistik Kader Algısı Ölçeği’nin geliştirilmesi: Güvenirlik ve geçerlik çalışması. Darulfunun İlahiyat, 29, 9–24. DOI: http://dx.doi.org/10.26650/di.2018.29.1.0101

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

teistik-kader-algisi-olcegi-toad.pdf

Teistik Kader Algısı Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Orijinal kaynakta ölçek maddeleri açıkça belirtilmemiştir. Maddelerin tamamına ulaşmak için Horozcu (2018) makalesine veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.