Takım Sporlarında Öğrenilmiş Çaresizliği Ölçmeye Yönelik Ölçek

Özet

Takım Sporlarında Öğrenilmiş Çaresizliği Ölçmeye Yönelik Ölçek (TÖÇÖYÖ), sporcuların performans düşüklüğü veya başarısızlık karşısında geliştirdikleri öğrenilmiş çaresizlik eğilimlerini ve atıf stillerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. 2015 yılında Baikoğlu ve Saraç tarafından geliştirilen bu ölçek, özellikle takım sporları bağlamında, bireyin başarısızlık nedenlerini içsel-dışsal, genel-duruma özel ve değişmez-değişebilir boyutlarda nasıl algıladığını değerlendirir. Ölçek, sporcuların motivasyonel ve bilişsel süreçlerini anlamak için önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Öğrenilmiş çaresizlik, atfetme teorisi, takım sporları, spor psikolojisi, ölçek geliştirme, atıf stili, içsel-dışsal kontrol.

Yazarlar

Selin Baikoğlu, Lale Saraç

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, takım sporları ile uğraşan sporcuların, özellikle müsabaka veya antrenman ortamında yaşanan olumsuz sonuçlara karşı gösterdikleri öğrenilmiş çaresizlik düzeyini ve bu çaresizliğe yol açan atıf biçimlerini spesifik olarak belirlemektir. Geliştirme çalışması, spor bilimleri alanında kullanılan mevcut genel çaresizlik ölçeklerinin aksine, spor ortamının rekabetçi ve dinamik yapısına uygun, bağlama özgü bir ölçüm aracı sunmayı hedeflemiştir.

Ölçek, sporcuların başarısızlıkları kalıcı, yaygın ve kişisel faktörlere bağlama eğilimlerini (yani mal-adaptif atıf stilini) tespit ederek, spor psikologlarına ve antrenörlere erken müdahale imkanı sağlamayı amaçlamaktadır. Böylece, sporcuların psikolojik dayanıklılıkları ve performansları desteklenebilecektir.

Yapı

Ölçek, Martin Seligman’ın atfetme teorisine dayanarak oluşturulan bilişsel model çerçevesinde öğrenilmiş çaresizlik yapısını ölçmektedir. Bu yapı, başarısızlık nedenlerinin algılanma biçimine odaklanan üç ana alt boyuttan oluşmaktadır.

Bu üç alt boyut, bireyin yaşadığı olumsuz olayların nedenlerini nasıl açıkladığını kategorize eder ve sporcunun çaresizlik eğiliminin derecesini yansıtır:

• İçsel-Dışsal Boyut (Locus of Control): Başarısızlığın nedeninin sporcunun kendisinden (içsel) mi yoksa dış faktörlerden (hakem, şans, rakip gücü vb.) mi kaynaklandığının algılanması.
• Genel-Duruma Özel Boyut (Globality): Başarısızlık nedeninin diğer spor alanlarına da yayılıp yayılmayacağı (genel) veya yalnızca mevcut duruma özgü olup olmadığı (duruma özel) algısı.
• Değişmez-Değişebilir Boyut (Stability): Başarısızlık nedeninin zamanla değişip değişmeyeceği (değişebilir) veya kalıcı bir özellik mi olduğu (değişmez) algısı.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmasının geçerlik analizlerine dair spesifik istatistiksel sonuçlar (örneğin, faktör yükleri, korelasyonlar veya kriter geçerliği) kaynak içerikte açıkça belirtilmemiştir. Ancak, geliştirme çalışmalarında yapı geçerliğinin sağlanması temel bir adımdır.

Yapı geçerliğinin, büyük olasılıkla, ölçeğin teorik olarak varsayılan üç boyutlu yapıyı desteklediğini göstermek amacıyla kullanılan Faktör Analizi (Exploratory Factor Analysis veya Confirmatory Factor Analysis) yöntemleriyle sağlandığı varsayılmaktadır. Ölçeğin maddelerinin, öğrenilmiş çaresizliğin atıf modelini doğru bir şekilde temsil ettiğini kanıtlamak için içerik geçerliliği de uzman görüşleri aracılığıyla sağlanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliğine ilişkin detaylı istatistiksel raporlar (örneğin, test-tekrar test korelasyonu veya iç tutarlılık katsayısı) kaynak içerikte mevcut değildir. Geliştirme çalışmalarında güvenirlik, genellikle iç tutarlılık katsayısı (özellikle Cronbach Alfa) hesaplanarak rapor edilir.

Yüksek iç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Ölçeğin akademik yayınında bu tür güvenirlik verilerinin detaylı olarak sunulduğu varsayılmaktadır.

Faktör Analizi

Takım Sporlarında Öğrenilmiş Çaresizliği Ölçmeye Yönelik Ölçek, faktör analizi sonucunda üç alt boyuttan oluşan toplam 21 maddelik bir yapıya sahiptir. Bu yapı, öğrenilmiş çaresizliğin atıfsal modelini yansıtmaktadır.

Faktör dağılımı ve madde sayıları aşağıdaki gibidir:

• İçsel-Dışsal Atıf Boyutu: 8 madde içermektedir. Bu faktör, sporcunun başarısızlığı içsel veya dışsal nedenlere atfetme eğilimini ölçer.
• Genel-Duruma Özel Atıf Boyutu: 5 madde içermektedir. Bu faktör, olumsuz sonuçların etkisinin ne kadar yaygın algılandığını (sadece o ana özgü mü, yoksa genel bir yetersizlik mi) belirler.
• Değişmez-Değişebilir Atıf Boyutu: 8 madde içermektedir. Bu faktör, başarısızlığa yol açan nedenlerin kalıcı mı (değişmez) yoksa zamanla değiştirilebilir mi olduğunu ölçer.

Araç

Test Türü: Geliştirme

Format: 21 maddeden oluşan, likert tipi derecelendirme içermesi muhtemel bir öz bildirim envanteridir.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Takım sporları yapan sporcular (Örn: futbol, basketbol, voleybol vb.).

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle ergenlik dönemi ve üzeri sporcular).

Popülasyon Detayları: Takım sporlarında aktif olarak yer alan, rekabetçi ortamlara maruz kalan sporcular.

Test Metodolojisi: Kağıt veya dijital ortamda uygulanan, katılımcıların maddelere kendi algı ve deneyimlerine göre yanıt verdikleri öz bildirim (self-report) yöntemi.

Anahtar Kelimeler

Sporcular, atıf stili, iç tutarlılık, Cronbach Alfa, spor bilimleri, ölçek, psikoloji.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynağında Belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: İstanbul Üniversitesi (2015 referansına göre).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2015

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı veya bilimsel araştırmalarda kullanımı için izinler ve ücret bilgisi, sorumlu yazar Selin Baikoğlu ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir. Telif hakları genellikle ilgili akademik yayının (Spor Bilimleri Dergisi) ve yazarların uhdesindedir.

Kaynaklar

Baikoğlu, S. ve Saraç, L. (2015). Takım Sporlarında Öğrenilmiş Çaresizliği Ölçmeye Yönelik Ölçek Geliştirme Çalışması. Spor Bilimleri Dergisi, 5(1).

Makalenin orijinal linki: journals.istanbul.edu.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: takim-sporlarinda-ogrenilmis-caresizligi-olcmeye-yonelik-olcek-toad.pdf

Takım Sporlarında Öğrenilmiş Çaresizliği Ölçmeye Yönelik Ölçek Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek toplam 21 maddeden ve 3 alt boyuttan oluşmaktadır. Derecelendirme formatı kaynakta belirtilmemiştir.

• içsel-dışsal (8 m):
• genel-duruma özel (5 m):
• değişmez-değişebilir ( 8 m):