Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği

Özet

Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği (HAQ), orijinal olarak James F. Fries ve meslektaşları tarafından geliştirilmiş, özellikle romatizmal hastalıklar ve kronik kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları olan bireylerin günlük yaşam aktivitelerindeki fonksiyonel durumlarını ve fiziksel yeteneklerini ölçmek üzere tasarlanmış standart bir araçtır. Ölçeğin Türk kültürü ve diline uyarlanması, 2004 yılında Küçükdeveci ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin kültürlerarası geçerliliğini ve güvenilirliğini kapsamlı bir şekilde inceleyerek, Türk popülasyonunda da klinik ve araştırma amaçlı kullanımını sağlamıştır. HAQ, hastaların kendi bildirimlerine dayalı olarak yaşam kalitesini ve hastalık aktivitesinin etkilerini değerlendirmede önemli bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği, Sağlık Değerlendirme Anketi, Romatoid Artrit, Fonksiyonel Durum, Uyarlama, Psikometri, Yaşam Kalitesi.

Yazarlar

Ayşe Adile Küçükdeveci, H. Şahin, Ş. Ataman, B. Griffiths, A. Tennant.

Amaç

Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği’nin temel amacı, romatoid artrit (RA) gibi kronik inflamatuar hastalıkları olan bireylerde fiziksel işlev bozukluğunun derecesini ve hastalık yükünü ölçmektir. Ölçek, bireyin günlük yaşam aktivitelerini (GZA) gerçekleştirme yeteneğini değerlendirerek hastalığın fonksiyonel sonuçlarını kantitatif bir şekilde belirlemeyi hedefler. Elde edilen skorlar, hastalığın ilerlemesini izlemek, tedavi yanıtlarını değerlendirmek ve uzun vadeli hasta sonuçlarını karşılaştırmak için kritik bir gösterge sunar.

Türkçe uyarlama çalışması, ölçeğin uluslararası standartlara uygun olarak Türk popülasyonunda da psikometrik açıdan sağlam bir ölçüm aracı olarak kullanılabilmesini sağlamıştır. Bu adaptasyon, Türkiye’deki klinik araştırmalarda ve rutin hasta takibinde hastalık yönetimi ve yaşam kalitesi araştırmaları için güvenilir ve standart bir araç sunulmasına olanak tanımıştır.

Yapı

Ölçek, bireyin fiziksel fonksiyonunu temsil eden sekiz temel alandaki yeteneklerini ölçen çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu sekiz alt ölçek (giyinme ve kişisel bakım, kalkma, yeme, yürüme, hijyen, uzanma, kavrama ve diğer günlük aktiviteler) aracılığıyla hastanın engellilik düzeyi belirlenir. HAQ, sadece zorluğu değil, aynı zamanda bu işlevleri yerine getirme sırasında ihtiyaç duyulan yardımcı araçları ve başkalarının yardımını da dikkate alarak fonksiyonel kısıtlılık seviyesini detaylandırır.

HAQ’nun ana çıktısı olan Engellilik İndeksi (Disability Index), bu sekiz alanın skorlarının ortalaması alınarak hesaplanır ve 0 (zorluk yok) ile 3 (yapılamaz) arasında değişen tek bir skor sağlar. Bu indeks, kronik kas-iskelet sistemi hastalıklarının uzun vadeli etkilerini değerlendirmede hem klinik çalışmalarda hem de klinik pratikte yaygın olarak kullanılan temel bir yapısal ölçüttür.

Geçerlik

Türkçe versiyonunun geçerlik çalışmaları, Küçükdeveci ve arkadaşları (2004) tarafından yayımlanan makalede detaylıca incelenmiştir. Çalışma, ölçeğin içerik geçerliği ve yapı geçerliği dahil olmak üzere çeşitli geçerlik türlerini destekleyen sağlam kanıtlar sunmuştur. Özellikle kültürlerarası geçerlik, dilsel ve kültürel eşdeğerliliği sağlamak amacıyla geri çeviri yöntemleri kullanılarak titizlikle incelenmiştir.

Ölçeğin uyum geçerliği (convergent validity), diğer ilgili sağlık durumu ölçümleriyle (örneğin, görsel analog skala ile ölçülen ağrı şiddeti ve hastalık aktivite indeksleri) güçlü korelasyonlar göstermiştir. Bu bulgular, Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği’nin Türk popülasyonunda fiziksel işlev bozukluğunu doğru ve tutarlı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Küçükdeveci ve arkadaşları tarafından yürütülen adaptasyon çalışması, Türkçe HAQ’nun yüksek düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu doğrulamıştır. Ölçeğin iç tutarlılığı (internal consistency), sekiz alt ölçek genelinde yüksek Cronbach’s Alpha katsayıları ile değerlendirilmiştir. Bu yüksek değerler, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı (fiziksel engellilik) tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Ayrıca, ölçeğin zaman içinde kararlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirliği analizleri de yapılmıştır. Stabil hastalık durumuna sahip bireylerde, farklı zamanlarda uygulanan ölçümlerin sonuçlarının benzer olduğu gözlemlenmiş; bu da ölçeğin klinik izlemlerde güvenilir bir araç olarak kullanılabileceğini teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Stanford HAQ, temel olarak tek bir ana faktörün (fiziksel işlev bozukluğu) ölçülmesini amaçlar. Türkçe adaptasyon çalışması sırasında yapılan faktör analizi, Türk popülasyonunda ölçeğin orijinal tek faktörlü yapısını koruyup korumadığını araştırmıştır. Analiz sonuçları, ölçeğin temel olarak tek bir baskın faktör etrafında toplandığını ve bu faktörün günlük yaşam aktivitelerindeki genel engellilik durumunu temsil ettiğini doğrulamıştır.

Bu bulgular, ölçeğin yapısal bütünlüğünün ve kültürlerarası eşdeğerliğinin sağlandığını işaret eder. Faktör yüklerinin incelenmesi, sekiz alt ölçeğin her birinin genel engellilik yapısına önemli ve tutarlı katkılarda bulunduğunu göstermiştir, bu da ölçeğin çok boyutlu içeriğinin tek bir genel skorla özetlenebileceği hipotezini desteklemektedir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Questionnaire). Derecelendirme, genellikle 4 puanlı Likert ölçeği kullanılır (0 = Hiç zorluk yok; 1 = Biraz zorluk var; 2 = Çok zorluk var; 3 = Yapılamaz).

Language Available: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Uyarlama), ve çok sayıda diğer dil.

Population Group: Romatizmal ve kronik kas-iskelet sistemi hastalıkları olan yetişkinler.

Age Group: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü).

Population Details: Türkçe uyarlama çalışması, özellikle romatoid artrit hastaları üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Bireylerden, son bir hafta içindeki günlük aktivitelerini gerçekleştirme zorluklarını değerlendirmeleri istenir. Sekiz işlevsel alandaki en yüksek zorluk skorları kullanılarak Engellilik İndeksi hesaplanır ve bu skor, fonksiyonel kısıtlılık düzeyini gösterir.

Anahtar Kelimeler

HAQ, Kronik Hastalık, Fonksiyonel Kapasite, İç Tutarlılık, Engellilik İndeksi, Uyarlama, Geçerlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Mevcut Değil.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Ayşe Adile Küçükdeveci)

Correspondence Address: Bilinmiyor.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal versiyonu (Stanford HAQ), akademik ve kâr amacı gütmeyen klinik araştırmalar için yaygın olarak ücretsiz erişime sahiptir. Ticari kullanımlar için Stanford Üniversitesi’nden izin alınması gerekebilir. Türkçe adaptasyon çalışması 2004 yılında yayımlanmıştır.

Türkçe uyarlamanın kullanımı veya daha fazla bilgi için sorumlu yazar Ayşe Adile Küçükdeveci ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: stanford-health-assessment-questionnare-toad.pdf

Kaynaklar

1. Küçükdeveci, A. A.,Şahin, H., Ataman, Ş., Griffiths, B., & Tennant, A. (2004). Issues in cross‐cultural validity: Example from the adaptation, reliability, and validity testing of a Turkish version of the Stanford Health Assessment Questionnaire. Arthritis Care & Research, 51(1), 14-19. doi: 10.1002/art.20091
2. Fries, J. F., Spitz, P. W., & Young, D. Y. (1982). The dimensions of health outcomes: the Health Assessment Questionnaire, disability and pain scales. Journal of Rheumatology, 9(5), 789-793.

Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, kaynak içerikte doğrudan sağlanmamıştır. Ancak, Stanford Sağlık Değerlendirme Ölçeği (HAQ) tipik olarak fiziksel işlevi değerlendiren ve hastanın son bir hafta içindeki zorluk düzeyini sorduğu aşağıdaki sekiz işlevsel kategorideki maddeleri içerir:

• Giyinme ve Kişisel Bakım (Dressing and Grooming)
• Kalkma (Arising)
• Yeme (Eating)
• Yürüme (Walking)
• Hijyen (Hygiene)
• Uzanma (Reaching)
• Kavrama (Grip)
• Diğer Aktiviteler (Örn: Ev işleri, alışveriş) (Activities)