Sosyal Bilgiler Öğrenme Yaklaşımları Ölçeği (SÖYÖ)

Özet

Sosyal Bilgiler Öğrenme Yaklaşımları Ölçeği (SÖYÖ), öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersine yönelik benimsedikleri öğrenme yaklaşımlarını belirlemek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, Melehat Gezer ve İ. F. Şahin tarafından 2017 yılında yayımlanan bir çalışma ile geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılarak literatüre kazandırılmıştır. SÖYÖ, öğrenme yaklaşımları literatürüne uygun olarak iki temel boyutu ölçmektedir: Derin Öğrenme (DÖ) ve Yüzeysel Öğrenme (YÖ). Toplam 24 maddeden oluşan ölçek, 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılarak yanıtlanmaktadır.

Yapılan analizler, ölçeğin iki faktörlü yapısının hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçlarıyla desteklendiğini göstermektedir. SÖYÖ, eğitim araştırmalarında öğrencilerin öğrenme stratejilerini ve akademik başarılarını anlamada önemli bir araç olarak hizmet etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Bilgiler, Öğrenme Yaklaşımları, Derin Öğrenme, Yüzeysel Öğrenme, Faktör Analizi, Geçerlik, Güvenirlik, Eğitim Psikolojisi.

Yazarlar

Melehat Gezer, İ. F. Şahin

Amaç

Sosyal Bilgiler Öğrenme Yaklaşımları Ölçeği’nin (SÖYÖ) temel amacı, ortaokul veya lise düzeyindeki öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersine yönelik benimsedikleri öğrenme stratejilerinin niteliğini ölçmektir. Bu ölçek, öğrencilerin öğrenmeye yaklaşımlarının yüzeysel mi yoksa derin mi olduğunu belirleyerek, eğitimcilerin öğretim yöntemlerini bu yaklaşımlara göre adapte etmelerine olanak tanır.

Ölçek, öğrencilerin ders içeriğini sadece ezberleyip geçmeye mi (Yüzeysel Öğrenme) yoksa içeriği anlamlandırmaya, eleştirel düşünmeye ve yeni bilgilerle ilişkilendirmeye mi (Derin Öğrenme) odaklandığını ortaya koymayı hedefler. Bu ayrım, öğrenci başarısı ve akademik motivasyon arasındaki ilişkileri incelemek için kritik öneme sahiptir.

Yapı

SÖYÖ, öğrenme yaklaşımları literatürüne dayanarak iki ana psikolojik yapıdan oluşmaktadır: Derin Öğrenme (DÖ) ve Yüzeysel Öğrenme (YÖ). Bu iki boyut, öğrencilerin bir konuyu öğrenirken kullandıkları bilişsel ve motivasyonel stratejileri temsil eder.

• Derin Öğrenme (DÖ): Bu yaklaşımı benimseyen öğrenciler, materyalin altında yatan anlamı kavramaya, fikirleri ilişkilendirmeye ve bilgiyi kişisel deneyimleriyle bütünleştirmeye odaklanır. Bu faktör, ölçekte 13 madde ile temsil edilmektedir.
• Yüzeysel Öğrenme (YÖ): Bu yaklaşımı benimseyen öğrenciler ise genellikle sadece sınavları geçmek veya minimum gereksinimleri karşılamak amacıyla ezberlemeye odaklanır. Bilgiyi derinlemesine anlamlandırma veya eleştirel analiz etme çabaları düşüktür. Bu faktör 11 maddeden oluşmaktadır.

Geçerlik

SÖYÖ’nün yapı geçerliği, hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. AFA öncesinde, veri setinin faktör analizine uygunluğu incelenmiş; Kaiser-Mayer-Olkin (KMO) değeri .90 bulunmuş ve Barlett testi istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (χ²=2511.045, sd=276), bu da verilerin faktör analizine uygun olduğunu göstermiştir.

AFA sonucunda, toplam varyansın %39.43’ünü açıklayan iki faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Faktör yüklerinin tamamı .30’dan yüksek olup, bu da maddelerin ölçekte kalması için yeterli bir kanıt sağlamıştır. İki faktörlü yapının uyumunu doğrulamak amacıyla DFA gerçekleştirilmiştir. İncelenen uyum indeksleri arasında Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI=.93), Normlaştırılmış Uyum İndeksi (NFI=.90), Fazlalık Uyum İndeksi (IFI=.93), Tahmin Hatalarının Ortalamasının Karekökü (RMSEA=.076) ve Standartlaştırılmış Hata Kareleri Ortalamasının Karekökü (SRMR=.072) yer almaktadır. Bu değerler, iki faktörlü modelin kabul edilebilir ve mükemmel uyum ölçütlerini karşıladığını göstermiştir.

Ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında ise, öğrenme yaklaşımları literatürüyle uyumlu olarak, Derin Öğrenme yaklaşımının Sosyal Bilgiler başarısı ile pozitif, Yüzeysel Öğrenme yaklaşımının ise negatif anlamlı ilişki içerisinde olduğu hipotezi test edilmiştir. Korelasyon analizleri, Yüzeysel Öğrenme ile başarı arasında negatif anlamlı bir ilişki olduğunu (r=-.22, p<.01) doğrulamış, bu da ölçeğin beklenen teorik yapıyı ölçtüğünü kanıtlamıştır.

Güvenilirlik

SÖYÖ’nün güvenilirliği, iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test yöntemleri kullanılarak hesaplanmıştır. 361 öğrenciden toplanan veriler üzerinden yapılan iç tutarlılık analizleri aşağıdaki sonuçları vermiştir:

• Derin Öğrenme (DÖ) Alt Ölçeği: Cronbach Alfa katsayısı .87.
• Yüzeysel Öğrenme (YÖ) Alt Ölçeği: Cronbach Alfa katsayısı .79.

Genel kabul gören ölçütlere göre (özellikle madde sayısı az olan ölçekler için .60 ve üzeri kabul edilebilirken), elde edilen bu katsayılar, ölçeğin her iki alt boyutunun da yüksek derecede iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Ölçeğin zamana karşı değişmezliğini (istikrarını) belirlemek amacıyla, aynı örneklem grubuna iki hafta arayla test-tekrar test uygulaması yapılmıştır. Hesaplanan güvenirlik katsayıları DÖ alt ölçeği için .68, YÖ alt ölçeği için ise .67 olarak elde edilmiştir. Bu değerler, .70 ölçütüne oldukça yakın olup, ölçeğin zaman içinde kabul edilebilir bir istikrara sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

SÖYÖ’nün faktör yapısı, 361 öğrenciden oluşan bir örneklem üzerinde incelenmiştir. İlk aşamada uygulanan Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) için veri uygunluğu testleri yapılmış; KMO değeri (.90) ve Barlett testi sonuçları, verilerin faktörleştirilmeye uygun olduğunu göstermiştir. Faktör yapılarının birbiriyle ilişkili olacağı öngörülerek, AFA’da temel bileşenler yöntemi ve oblik döndürme tekniği kullanılmıştır.

AFA sonucunda, toplam varyansın %39.43’ünü açıklayan 24 maddelik, iki faktörlü bir yapıya ulaşılmıştır. Bu faktörler içerik ve kuramsal yapı dikkate alınarak Derin Öğrenme (DÖ, 13 madde, %28.75 varyans) ve Yüzeysel Öğrenme (YÖ, 11 madde, %10.68 varyans) olarak adlandırılmıştır. Madde faktör yükleri DÖ için .37 ile .78, YÖ için ise .35 ile .68 arasında değişmiştir. İkinci aşamada uygulanan Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), modelin yeterli uyum indeksleri sunduğunu ve iki boyutlu yapının yapısal olarak geçerli olduğunu desteklemiştir (örneğin, CFI=.93; RMSEA=.076).

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 24 maddelik, öz bildirim ölçeği.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ortaokul/Lise Öğrencileri (Sosyal Bilgiler dersini alan öğrenciler).

Yaş Grubu: Genellikle 10-18 yaş aralığı.

Popülasyon Detayları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması 361 öğrenci üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Öğrenme Stratejileri, Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, DFA, Yapı Geçerliği, KMO, Sosyal Bilgiler Başarısı.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Melehat Gezer (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2017 (Yayın Yılı)

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için genellikle yazarların izni gerekmektedir. İletişim, sorumlu yazarın e-posta adresi üzerinden sağlanabilir.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal çalışmasına ait PDF dosyası buradan indirilebilir: sosyal-bilgiler-ogrenme-yaklasimlari-olcegi-soyo-toad.pdf

Referanslar

Gezer, M. ve Şahin, İ. F. (2017). Sosyal Bilgiler Öğrenme Yaklaşımları Ölçeği (SÖYÖ): Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. İlköğretim Online, 16(1), 228-244.

Bentler, P. M. (1980). Multivariate analysis with latent variables: Causal modeling. Annual review of psychology, 31(1), 419-456.

Büyüköztürk, Ş. (2010). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorumlama (11. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.

Brown, M. W., & Cudeck, R. (1993). Alternative ways of assessing model fit. In K. A. Bollen & J. S. Long (Eds.), Testing structural equation models (pp. 136–162). Newbury Park, CA: Sage.

Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55.

Sosyal Bilgiler Öğrenme Yaklaşımları Ölçeği (SÖYÖ) Maddeleri

Derecelendirme: 5’li Likert tipi (“Kesinlikle Katılıyorum =5 Kesinlikle Katılmıyorum =1)

Derin Öğrenme (13 madde): Sosyal Bilgiler çalışmanın bana derin bir haz verdiğini düşünürüm

Yüzeysel Öğrenme (11 madde): Amacım mümkün olduğu kadar az vakit ayırarak sosyal bilgiler dersinden geçmektir.