Sorumluluk İnançlarını Arttıran Faktörleri Belirleme Ölçeği

Özet

Sorumluluk İnançlarını Arttıran Faktörleri Belirleme Ölçeği (SİAFBÖ), bireylerin aşırı ve şişirilmiş sorumluluk inançlarına sahip olma eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş veya uyarlanmış bir psikolojik ölçektir. Bu ölçek, özellikle Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) gibi durumların bilişsel modellerinde merkezi bir rol oynayan abartılı sorumluluk algılarını değerlendirmek için tasarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması, psikometrik özelliklerinin Türkçe konuşan popülasyonda geçerli ve güvenilir olduğunu göstermeyi amaçlamıştır.

Ölçeğin uyarlama çalışması, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak gerçekleştirilmiş ve ölçeğin yapı geçerliği incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda, modelin veriye yeterli düzeyde uyum sağladığı tespit edilmiş, bu da ölçeğin orijinal yapısını Türk kültürüne başarıyla taşıdığını işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sorumluluk İnançları, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Bilişsel Model, Ölçek Uyarlaması, Doğrulayıcı Faktör Analizi, Psikometri, Yapı Geçerliği.

Yazarlar

Fatma Ebru İkiz, Tufan Totan, Rumeysa Karaca

Amaç

Sorumluluk İnançlarını Arttıran Faktörleri Belirleme Ölçeği’nin (SİAFBÖ) temel amacı, bireylerin olayların olası sonuçlarından kendilerini aşırı sorumlu hissetmelerine yol açan bilişsel faktörleri ve inançları sistematik olarak ölçmektir. Bu inançlar, genellikle Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) temelinde yatan bilişsel çarpıtmalardan biri olarak kabul edilir.

Ölçeğin Türkçe’ye uyarlanmasının özel amacı, özgün ölçeğin psikometrik yapısını Türkiye örnekleminde test etmek ve ölçeğin yapı geçerliğini Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) aracılığıyla doğrulamaktır. Bu sayede, Türk kültürü bağlamında OKB ve ilgili anksiyete bozukluklarının bilişsel değerlendirmesi için standart bir araç sağlanması hedeflenmiştir.

Yapı

Ölçek, psikolojideki bilişsel teorilere dayanarak, bireylerin sorumluluk inançlarının şiddetini ve niteliğini değerlendiren bir yapıyı ölçmektedir. Bu inançlar, genellikle bir kişinin olumsuz bir olayın önlenmesi veya kontrol edilmesi üzerindeki kişisel etkisini abartmasıyla karakterize edilir. Yüksek sorumluluk inançları, endişe ve kaygı düzeylerini artırarak kompulsif davranışlara yol açabilir.

Ölçek, bireyin sadece eylemlerinden değil, aynı zamanda düşüncelerinden ve ihmallerinden kaynaklanan potansiyel zarardan da aşırı derecede sorumlu hissetme eğilimini kapsayan çok boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Bu yapı, OKB’nin bilişsel tedavisinde hedef alınan temel bilişsel şemaları yansıtmaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, özgün halinin Türkçe formunda doğrulanma düzeyini incelemek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiştir. İlk düzey DFA sonuçları, bazı uyum belirteçlerinin (GFI=.88, NFI=.89) Schumacker ve Lomax (2004) ile Tabachnick ve Fidell (2008) tarafından önerilen .90 eşik değerinin altında kaldığını göstermiştir.

Bu durumu düzeltmek ve model uyumunu artırmak amacıyla, modifikasyon önerileri incelenmiş ve belirli madde hata kovaryansları ilişkilendirilmiştir. İlişkilendirilen madde çiftleri şunlardır: madde 15 ile madde 13; madde 17 ile madde 16; madde 19 ile madde 18; ve madde 21 ile madde 20. Bu modifikasyonlar sonucunda elde edilen son uyum belirteçleri, model ile veri arasında yeterli düzeyde uyumun var olduğunu göstermiştir: Ki-kare değeri ($chi^2$) 609.27 (sd=220), $chi^2$/sd oranı 2.77, GFI=.90, NFI=.92, CFI=.94, IFI=.94, RFI=.90, RMSEA=.068 ve SRMR=.057. Bu sonuçlar, ölçeğin yapısal olarak geçerli olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte Sorumluluk İnançlarını Arttıran Faktörleri Belirleme Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasına ait doğrudan bir güvenirlik (iç tutarlılık, test-tekrar test gibi) bilgisi sunulmamıştır. Akademik standartlara uygun olarak, ölçeğin güvenirlik katsayılarının (örneğin, Cronbach Alfa değeri) ayrı bir bölümde raporlanması gerekmektedir. Kullanıcıların, güvenirlik verileri için ilgili makalenin tamamına başvurması önerilmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısı, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemiyle test edilmiştir. DFA, ölçeğin orijinal yapısının (muhtemelen çok boyutlu bir yapı) Türk örnekleminde de korunduğunu doğrulamayı amaçlamıştır. Başlangıçtaki DFA sonuçları, kabul edilebilir uyum belirteçlerine (örneğin, CFI=.92) sahip olsa da, GFI ve NFI değerlerinin sınırda olması nedeniyle modelin iyileştirilmesi ihtiyacı doğmuştur.

Yapılan modifikasyonlar (hata kovaryanslarının ilişkilendirilmesi) sonrasında, modelin veriye uyumu önemli ölçüde artmıştır. Özellikle $chi^2$/sd oranının 3.40’tan 2.77’ye düşmesi ve GFI, NFI, CFI gibi temel uyum indekslerinin .90 ve üzerine çıkması (CFI=.94), ölçeğin faktör yapısının teorik beklentilerle ve özgün ölçeğin yapısıyla uyumlu olduğunu güçlü bir şekilde göstermiştir. Bu sonuçlar, SİAFBÖ’nün yapısal geçerliğinin kanıtıdır.

Araç

Test Tipi: Geliştirme/Uyarlama (Adaptasyon). Ölçek, özgün bir yabancı dil aracının Türkçe’ye uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin incelenmesi yoluyla kullanıma sunulmuştur.

Format: Yazılı beyan formatı. Bireylerin kendi sorumluluk inançları hakkındaki görüşlerini ifade etmeleri beklenir.

Derecelendirme: 4’lü Likert Tipi Ölçek. Yanıt seçenekleri, katılımcıların maddede belirtilen ifadeye ne ölçüde katıldıklarını belirtmelerini sağlar. Tipik olarak “Hiç Katılmıyorum”dan “Tamamen Katılıyorum”a kadar derecelendirilmiştir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama çalışmasının dili).

Popülasyon Grubu: Genel popülasyon veya klinik örneklem (uyarlama çalışmasının yapıldığı örneklem türüne bağlıdır).

Yaş Grubu: Yetişkin ve/veya üniversite öğrencisi popülasyonu (uyarlama makalesinde belirtilen örneklem detaylarına göre).

Popülasyon Detayları: Kaynak içerikte spesifik popülasyon detayları (yaş aralığı, öğrenci/klinik) verilmemiştir, ancak psikometri çalışmaları genellikle üniversite öğrencileri üzerinde yoğunlaşır.

Test Metodolojisi: Psikometrik değerlendirme (Yapı geçerliği için DFA kullanılmıştır).

Anahtar Kelimeler

Obsesif Kompulsif Belirtiler, Bilişsel Çarpıtmalar, Sorumluluk İnançları, Psikolojik Ölçüm, Yapısal Eşitlik Modellemesi, Likert Ölçeği, OKB.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Fatma Ebru İkiz

Sorumlu Yazar İletişim E-postası: [email protected]

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynakta Sağlanmamıştır.

Yazışma Adresi: Veri Kaynakta Sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izin ve ücret bilgileri sorumlu yazar Fatma Ebru İkiz ile doğrudan iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Uyarlama Yılı: 2014.

Kaynak Linki: Ölçeğin uyarlama çalışmasına ait ek bir link mevcuttur: docplayer.biz.tr.

PDF Belgesi: Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: sorumluluk-inanclarini-arttiran-faktorleri-belirleme-olcegi-toad.pdf.

Kaynaklar

İkiz, F. E., Totan, T. ve Karaca, R. (2014). Sorumluluk inançlarını arttıran faktörleri belirleme ölçeğinin uyarlanması. Literatür Sempozyum Dergisi, 1(1), 24-32.

Schumacker, R. E., & Lomax, R. G. (2004). A beginner’s guide to structural equation modeling (2nd ed.). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates Publishers. (Geçerlik analizinde referans gösterilmiştir).

Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2008). Using multivariate statistics (5th ed.). Boston, MA: Pearson Education. (Geçerlik analizinde referans gösterilmiştir).

Sorumluluk İnançlarını Arttıran Faktörleri Belirleme Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, yalnızca ilgili bilimsel makalenin tam metninde bulunabilir. Maddelerin formatı 4’lü Likert tipi derecelendirme esasına dayanmaktadır.