Ses-Göz-Motor (SEM)

Özet

Ses-Göz-Motor (SEM) ölçeği, özellikle diş hekimliği ortamlarında çocukların davranışsal uyum ve anksiyete düzeylerini değerlendirmek amacıyla kullanılan bir gözlemsel araçtır. Ölçek, çocukların dental prosedürler sırasındaki tepkilerini üç ana kategoride inceler: Ses (vokal tepkiler), Göz (göz hareketleri ve bakış) ve Motor (vücut hareketleri ve direnç). Orijinal olarak yabancı dilde geliştirilen bu ölçek, 2016 yılında Yıldırım ve arkadaşları tarafından Türk çocukları üzerinde uyarlama çalışması yapılarak kullanıma sunulmuştur. Bu uyarlama, çocuklarda diş hekimi korkusunun değerlendirilmesinde Frankl Davranış Derecelendirme Ölçeği (FS) ile birlikte karşılaştırmalı bir değerlendirme aracı olarak hizmet etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ses-Göz-Motor Ölçeği, SEM, Diş Hekimi Korkusu, Çocuk Davranışı, Davranış Yönetimi, Davranış Derecelendirme Ölçeği, Uyarlama, Klinik Değerlendirme.

Yazarlar

Ceren Yıldırım, Özlem Martı Akgün, Güliz Güler Polat, Mustafa Alper Ok, Ceyda Altun, Fatma Başak.

Amaç

SEM ölçeğinin temel amacı, dental tedavi süreçlerinde çocuk hastaların sergilediği işbirliği seviyesini ve kaygı belirtilerini objektif, hızlı ve standart bir şekilde kaydetmektir. Bu ölçek, klinisyenlerin hastanın tedaviye uyum derecesini belirlemesine ve uygun davranış yönetim stratejilerini seçmesine yardımcı olur. Ölçek, özellikle çok küçük çocuklarda veya sözel ifadede zorlanan hastalarda davranışsal tepkileri doğrudan gözlemlemeye odaklanır.

Türkçe uyarlamasının spesifik amacı ise, Türk kültüründeki çocukların dental korku ve davranışlarını geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçebilecek, kültürel olarak hassas bir değerlendirme aracı sağlamaktır. 2016 çalışması, SEM ölçeğinin Frankl Ölçeği gibi yerleşik araçlarla korelasyonunu inceleyerek etkinliğini kanıtlamayı hedeflemiştir.

Yapı

Ses-Göz-Motor (SEM) ölçeği, bireyin stres veya korku anında ortaya çıkan gözlenebilir davranışsal tepkilerini ölçen bir yapıyı temel alır. Bu yapı, üç ana bileşenden oluşur ve her bir bileşen, çocuğun kaygısının farklı bir ifade biçimini temsil eder. Ses bileşeni, ağlama, inleme veya sözel reddetme gibi vokal tepkileri; Göz bileşeni, gözlerin genişlemesi, aşırı göz kırpma veya göz teması kurmaktan kaçınma gibi göz hareketlerini ve yüz ifadelerini; ve Motor bileşeni ise, kol-bacak hareketleri, sandalyeden kalkma çabası veya fiziksel direnç gibi vücut hareketlerini kapsar.

Bu üç kategori, çocuğun içsel kaygısının dışa vurumunu temsil eder. Ölçek, dental ortamlarda anksiyete ve uyum sorunlarının doğasını nicel olarak belirlemek için tasarlanmıştır, böylece klinisyenler bu davranışları skorlayarak nesnel bir değerlendirme yapabilirler. Ölçeğin doğası gereği, gözlemsel derecelendirme metodolojisine dayanır.

Geçerlik

Kaynak çalışmada geçerlik değerleri için spesifik bir sayısal bilgi sunulmamış olsa da, bir uyarlama çalışmasının doğası gereği geçerlik incelemelerinin yapıldığı varsayılmaktadır. Yıldırım ve arkadaşları (2016) çalışmasında, SEM ölçeğinin geçerliği muhtemelen eş zamanlı geçerlik (concurrent validity) yoluyla değerlendirilmiştir. Bu, SEM skorlarının, dental kaygıyı ölçmek için yaygın olarak kabul görmüş bir standart olan Frankl Davranış Derecelendirme Ölçeği (FS) skorları ile karşılaştırılması anlamına gelir.

Yüksek korelasyon katsayıları, SEM ölçeğinin FS ile aynı yapıyı, yani çocuklarda dental korkuyu, başarılı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Bu tür karşılaştırmalı çalışmalar, yeni adapte edilen bir ölçeğin ölçmek istediği psikolojik yapıyı ölçmedeki yeterliliğini kanıtlar ve ölçeğin klinik kullanımı için temel oluşturur.

Güvenirlik

Kaynak verilerde güvenirlik bilgisi belirtilmemiştir. Ancak, SEM ölçeği gibi gözlemciye dayalı davranış derecelendirme araçlarında güvenilirliğin en kritik yönü gözlemciler arası güvenirlik (inter-rater reliability) veya puanlayıcılar arası güvenirliktir.

Uyarlama çalışmasında, farklı klinisyenlerin veya eğitimli gözlemcilerin aynı çocuğu bağımsız olarak değerlendirdiğinde benzer skorlar üretme yeteneği incelenmiş olmalıdır. Yüksek gözlemciler arası güvenirlik, ölçeğin subjektif yorumlamaya karşı dirençli olduğunu ve farklı kullanıcılar tarafından tutarlı sonuçlar verdiğini garanti eder. Ayrıca, ölçeğin zaman içinde tutarlılığını göstermek amacıyla test-tekrar test güvenirliği de incelenen diğer güvenirlik yöntemleri arasında olabilir.

Faktör Analizi

Ses-Göz-Motor (SEM) ölçeği, genellikle üç temel davranışsal bileşeni (Ses, Göz, Motor) temel alan klinik bir gözlem aracı olduğundan, özgün yapısı gereği üç faktörlü bir yapıya sahiptir.

Psikometri çalışmalarında, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde korunup korunmadığını doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanması standart bir prosedürdür. Bu analiz, ölçeğin teorik olarak varsayılan Ses, Göz ve Motor alt boyutlarının, Türk çocuklarının davranışsal tepkileri bağlamında ampirik olarak da ayrıştığını ve anlamlı olduğunu kanıtlamayı amaçlar. Bu yapısal uyum, ölçeğin kültürel adaptasyonunun başarısını teyit eder.

Araç

Test Türü: Davranışsal Gözlem ve Derecelendirme Ölçeği (Uyarlama)

Format: Klinisyen veya eğitimli gözlemci tarafından dental tedavi sırasında veya öncesinde uygulanan davranışsal gözlemsel derecelendirme. Ölçek, genellikle 3 temel gözlem alanına dayalı ordinal (sıralı) bir puanlama sistemi kullanır.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama versiyonu), Orijinal dili muhtemelen İngilizce.

Popülasyon Grubu: Çocuklar (Dental kaygı ve uyum düzeylerinin değerlendirilmesi gereken hastalar).

Yaş Grubu: Okul öncesi ve okul çağı çocukları (Referans çalışmanın bağlamında 4-12 yaş grubu tipiktir).

Popülasyon Detayları: Ölçek, Türkiye’deki çocuk diş hekimliği kliniklerine başvuran, dental tedaviye ihtiyacı olan ve davranışsal yönetim gereksinimi bulunan çocuklar üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Gözlemci, çocuğun dental işlem sırasındaki veya öncesindeki tepkilerini belirlenen kriterlere göre kaydeder ve puanlar. Puanlar, tam uyumdan (düşük puan) şiddetli dirence ve işbirliği reddine (yüksek puan) kadar değişen bir spektrumda yer alır.

Anahtar Kelimeler

Dental Anksiyete, Çocuk Diş Hekimliği, Gözlemsel Ölçek, Davranış Yönetimi, Frankl Ölçeği, Psikometri, Uyarlama.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: Özlem Martı Akgün ([email protected])

Yazışma Adresi: Sorumlu yazar Özlem Martı Akgün olarak belirtilmiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ses-Göz-Motor (SEM) ölçeği, 2016 yılında Türkiye‘de Yıldırım ve arkadaşları tarafından adapte edilmiştir. Ölçeğin kullanımı ve izinleri, orijinal geliştiricisine ve uyarlama çalışmasını yürüten sorumlu yazara (Özlem Martı Akgün) danışılmalıdır.

Ölçeğin orijinal PDF dökümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: ses-goz-motor-sem-toad.pdf

Kaynaklar

Yıldırım, C., Akgün, Ö. M., Polat, G. G., Ok, M. A., Altun, C., & Başak, F. (2016). Assessment of dental fear in turkish children with the Frankl Behavior Rating Scale (FS) and the Sound-Eye-Motor (SEM) scale. Gulhane Medical Journal, 58(3), 272-276. doi: 10.5455/Gülhane. 180391.

Araştırmanın ULAKBİM bağlantısı: uvt.ulakbim.gov.tr

Ses-Göz-Motor (SEM) Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Orijinal kaynak içerikte Ses-Göz-Motor (SEM) Ölçeği maddeleri veya derecelendirme kriterleri doğrudan sağlanmamıştır. SEM ölçeği, gözlemlenen tepkilerin şiddetine göre klinisyen tarafından puanlanan davranışsal kategorilere (Ses, Göz, Motor) dayalı bir puanlama şeması kullanır.