Özürlü Kişilere Yönelik Tutum ölçeği

Özet

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, bireylerin engelli bireylere karşı geliştirdikleri tutumları objektif bir şekilde ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, A. Dikici tarafından 1990 yılında tamamlanan “Zihinsel engeli olan çocukların annelerine yönelik grup rehberliğinin tutum değişimi açısından etkililiği” başlıklı yüksek lisans tezi kapsamında Türkçe’ye uyarlanmıştır. Çalışma, özellikle zihinsel engeli olan çocukların annelerinin engelliliğe yönelik tutumlarında grup rehberliği müdahalelerinin potansiyel değişimini değerlendirmek üzere odaklanmıştır. Ölçek, sosyal psikoloji, özel eğitim ve rehabilitasyon alanlarında, engelli bireylerin toplumsal kabulünü, içermesini ve yaşam kalitesini etkileyen tutumları anlamak ve bu tutumları iyileştirmeye yönelik stratejiler geliştirmek için değerli bir araştırma aracı olarak konumlanmaktadır. Ölçeğin psikometrik özellikleri hakkında detaylı bilgiler, orijinal uyarlama çalışmasının derinlemesine incelenmesiyle elde edilebilir.

Anahtar Kelimeler

Tutum, engellilik, Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, uyarlama, psikometrik özellikler, sosyal psikoloji, zihinsel engel.

Yazarlar

A. Dikici

Amaç

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin engelli kişilere karşı sahip oldukları tutumların bilişsel (inançlar ve düşünceler), duyuşsal (duygusal tepkiler) ve davranışsal (eylem eğilimleri) bileşenlerini kapsamlı bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, engelli bireylerle ilgili toplumsal algıları, potansiyel önyargıları, ayrımcılık eğilimlerini ve sosyal içerme düzeyini belirlemede kritik bir rol oynar. Elde edilen veriler, engelli bireylerin topluma entegrasyonunu destekleyici politikaların ve eğitim programlarının geliştirilmesine rehberlik edebilir.

Özellikle Dikici (1990) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, zihinsel engeli olan çocukların annelerinin engelliliğe yönelik tutumlarında grup rehberliği müdahalelerinin yarattığı değişimleri değerlendirmek amacıyla kullanılmıştır. Bu bağlamda, ölçek, müdahale programlarının etkinliğini ölçerek, katılımcıların engelli bireylere karşı daha olumlu ve destekleyici tutumlar geliştirip geliştirmediklerini ortaya koymada önemli bir araç işlevi görmüştür. Ölçeğin kullanımı, psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanında da bireylerin tutumlarını analiz etmek ve değiştirmek için bir temel sunmaktadır.

Yapı

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, “engelliliğe yönelik tutum” olarak tanımlanan karmaşık psikolojik yapıyı ölçmeyi hedefler. Tutumlar, bireylerin belirli bir nesne, kişi veya durum hakkında sahip olduğu değerlendirmeler, duygular ve davranışsal eğilimlerin organize bir bütünüdür. Engellilik bağlamında, bu tutumlar genellikle üç ana bileşen etrafında şekillenir:

• Bilişsel Bileşen: Engelli bireyler hakkındaki inançları, bilgileri ve düşünceleri kapsar (örn. “Engelli bireyler toplum için bir yüktür” veya “Engelli bireylerin yetenekleri vardır”).
• Duyuşsal Bileşen: Engelli bireylerle ilgili hissedilen duyguları ifade eder (örn. acıma, sempati, korku, rahatsızlık, saygı, empati).
• Davranışsal Bileşen: Engelli bireylere karşı sergilenen veya sergilenmeye eğilimli olunan eylemleri ve davranışsal niyetleri içerir (örn. onlarla etkileşim kurma isteği, yardım etme eğilimi, kaçınma).

Bu psikolojik yapı, bireylerin kişisel deneyimleri, sosyal etkileşimleri, medya temsilleri, kültürel normlar ve eğitim düzeyleri gibi çeşitli faktörlerden etkilenir. Ölçek, bu çok boyutlu yapının farklı veçhelerini yakalayarak, engelli bireylerin toplumsal kabulü ve içermesi üzerindeki tutumların etkisini derinlemesine anlamaya yardımcı olur. Bu sayede, olumsuz tutumları hedefleyen ve olumlu tutumları teşvik eden müdahalelerin geliştirilmesine bilimsel bir zemin sunar.

Geçerlik

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği’nin kaynakta açıkça belirtilmiş geçerlik bilgileri bulunmamaktadır. Ancak, herhangi bir psikometrik aracın bilimsel olarak kabul edilebilir olması için geçerlik çalışmalarının yapılması esastır. Geçerlik, bir ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı şeyi ne kadar doğru ve anlamlı bir şekilde ölçtüğünü ifade eder. Genellikle aşağıdaki geçerlik türleri incelenir:

• Kapsam Geçerliği (Content Validity): Ölçek maddelerinin, engelliliğe yönelik tutum kavramının tüm önemli boyutlarını ve yönlerini ne kadar iyi temsil ettiğini değerlendirir. Bu genellikle alan uzmanlarının görüşleri ve değerlendirmeleri aracılığıyla sağlanır.
• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin teorik olarak beklenen psikolojik yapıyla ne kadar uyumlu olduğunu inceler. Bu, faktör analizi (açımlayıcı ve doğrulayıcı), yakınsak geçerlik (benzer yapıyı ölçen diğer ölçeklerle yüksek korelasyon) ve ayırt edici geçerlik (farklı yapıları ölçen ölçeklerle düşük korelasyon) gibi yöntemlerle test edilir.
• Ölçüt Geçerliği (Criterion Validity): Ölçek puanlarının, aynı veya ilişkili bir yapıyı ölçtüğü bilinen harici bir ölçütle (örneğin, gözlemlenebilir davranışlar veya başka bir geçerli ölçek) ne kadar ilişkili olduğunu gösterir. Eşzamanlı geçerlik (aynı anda toplanan verilerle) ve yordayıcı geçerlik (gelecekteki davranışları veya sonuçları tahmin etme yeteneği) bu kategoriye girer.

Dikici’nin (1990) tezinde bu geçerlik türlerinin nasıl ele alındığına dair detaylı bilgi, tezin orijinal metninde bulunabilir. Uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin geçerlik özellikleri kadar, uyarlanan formun yeni kültür ve dile özgü geçerliğinin de ayrıntılı olarak incelenmesi beklenir.

Güvenirlik

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği’nin kaynakta açıkça belirtilmiş güvenirlik bilgileri de bulunmamaktadır. Güvenirlik, bir ölçeğin ölçümlerinde tutarlılık ve kararlılık gösterme derecesini ifade eder. Yani, aynı koşullar altında tekrar tekrar uygulandığında benzer sonuçlar verme yeteneğidir. Başlıca güvenirlik türleri şunlardır:

• İç Tutarlılık (Internal Consistency): Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu ve aynı psikolojik yapıyı ölçtüğünü gösterir. En yaygın olarak Cronbach’s Alpha katsayısı ile değerlendirilir. Yüksek bir Alpha değeri (genellikle .70 ve üzeri kabul edilebilir), maddelerin homojen olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği (Test-Retest Reliability): Ölçeğin farklı zamanlarda aynı kişilere uygulandığında benzer sonuçlar verip vermediğini inceler. Bu, zaman içinde ölçümün kararlılığını ve değişmezliğini gösterir. İki uygulama arasındaki korelasyon katsayısı ile ifade edilir.
• Paralel Formlar Güvenirliği (Parallel Forms Reliability): Aynı yapıyı ölçen iki farklı ancak eşdeğer formun sonuçlarının tutarlılığını değerlendirir. Bu yöntem, nadiren kullanılır ancak ölçeğin farklı versiyonlarının eşdeğerliğini sağlamada etkilidir.
• Yarımlar Güvenirliği (Split-Half Reliability): Ölçeği iki yarıya bölüp bu yarılar arasındaki korelasyonu hesaplayarak iç tutarlılığı değerlendiren bir yöntemdir. Spearman-Brown düzeltmesi ile ölçeğin tamamının güvenirliği tahmin edilir.

Dikici’nin (1990) uyarlama çalışmasında bu güvenirlik analizlerinden hangilerinin yapıldığı veya sonuçlarının ne olduğu, tezin detaylı incelenmesiyle ortaya konulabilir. Genellikle uyarlama çalışmalarında ölçeğin yeni kültürdeki iç tutarlılık ve test-tekrar test güvenirliği öncelikli olarak rapor edilir.

Faktör Analizi

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği için kaynakta faktör analizi sonuçlarına dair spesifik bilgi bulunmamaktadır. Ancak, bir tutum ölçeğinin geliştirilmesi veya uyarlanması sürecinde faktör analizi, ölçeğin altında yatan boyutları veya faktörleri belirlemek ve yapı geçerliğini desteklemek amacıyla yaygın olarak kullanılan temel bir istatistiksel yöntemdir.

Genellikle iki ana faktör analizi türü kullanılır:

• Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA): Ölçek maddelerinin hangi alt boyutları veya faktörleri oluşturduğunu keşfetmek için kullanılır. Bu analiz, maddelerin birbirleriyle nasıl gruplandığını ve hangi gizil psikolojik yapıları temsil ettiğini belirlemeye yardımcı olur. Faktör yükleri, özdeğerler ve açıklanan varyans oranları gibi istatistikler, ölçeğin faktör yapısını anlamak için incelenir.
• Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA): Ölçek için önceden belirlenmiş teorik bir faktör yapısının (örneğin, orijinal ölçeğin faktör yapısı) mevcut veriyle ne kadar uyumlu olduğunu test etmek için kullanılır. DFA, yapısal eşitlik modellemesi (SEM) çerçevesinde gerçekleştirilir ve çeşitli uyum indeksleri (örn. CFI, TLI, RMSEA) aracılığıyla modelin veriyle uyumu değerlendirilir.

Dikici’nin (1990) uyarlama çalışmasında, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türkçe formunda da korunup korunmadığını veya farklı bir yapının ortaya çıkıp çıkmadığını belirlemek için bu analizlerden birinin veya her ikisinin de yapılmış olması muhtemeldir. Bu analizler, ölçeğin kültürel eşdeğerliğini ve yapı geçerliğini sağlaması açısından büyük önem taşır.

Araç

Test Türü: Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, bir uyarlama <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96l%C3%A7e%C4%9Fi olup, genellikle öz bildirim formatında uygulanan bir anket veya soru formu niteliğindedir. Katılımcılar, kendilerine sunulan maddelere kendi tutumları doğrultusunda yanıt verirler.

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi eksik olmakla birlikte, tutum ölçekleri genellikle çok noktalı Likert tipi derecelendirme kullanır. Bu tip ölçekler, katılımcıların bir ifadeye ne ölçüde katıldıklarını veya katılmadıklarını (örn. “Kesinlikle Katılıyorum”, “Katılıyorum”, “Kararsızım”, “Katılmıyorum”, “Kesinlikle Katılmıyorum” gibi 5’li veya 7’li bir ölçekte) belirtmelerini sağlar. Bu format, tutumların derecesini ve yönünü nicel olarak yakalamak için etkilidir.

Mevcut Diller: Ölçek, A. Dikici’nin 1990 tarihli tezi kapsamında Türkçe’ye uyarlanmıştır ve Türkçe olarak mevcuttur. Orijinal dil ve formuna ilişkin bilgi kaynakta yer almamaktadır.

Popülasyon Grubu: Ölçek, engelli bireylere yönelik tutumları ölçtüğü için geniş bir yetişkin popülasyonunda kullanılabilir. Dikici’nin (1990) çalışması özelinde, zihinsel engeli olan çocukların anneleri hedef popülasyon olarak alınmıştır. Bu, ölçeğin özellikle aile üyeleri, eğitimciler, sağlık profesyonelleri ve sosyal hizmet uzmanları gibi engelli bireylerle etkileşimde bulunan gruplar için uygun olduğunu göstermektedir.

Yaş Grubu: Ölçek, yetişkin bireylerin tutumlarını ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu nedenle, genellikle 18 yaş ve üzeri bireyler için uygundur. Psikolojik değerlendirmelerde, katılımcının maddeleri anlama ve objektif yanıt verme yeteneği göz önünde bulundurulmalıdır.

Popülasyon Detayları: Dikici (1990) tezinde, ölçeği zihinsel engeli olan çocukların anneleri üzerinde uygulamıştır. Bu durum, ölçeğin özellikle bakım verenler ve aile üyeleri gibi engelli bireylerle yakın ilişkide olan kişilerin tutumlarını anlamak için değerli bir araç olduğunu göstermektedir. Ancak, ölçek genel engellilik tutumlarını ölçtüğü için farklı sosyo-demografik özelliklere sahip genel popülasyon örneklemlerinde de kullanılabilir.

Test Metodolojisi: Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, genellikle kağıt-kalem veya dijital formatlarda bireysel veya grup ortamında uygulanan bir öz bildirim <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96l%C3%A7e%C4%9Fidir. Katılımcılardan, her bir maddeyi okuduktan sonra kendi tutumlarını en iyi yansıtan seçeneği işaretlemeleri istenir. Uygulama süresi, madde sayısına ve katılımcının okuma hızına bağlı olarak değişmekle birlikte, genellikle kısa sürede (10-20 dakika) tamamlanabilir. Puanlama, genellikle Likert derecelendirmesine göre yapılır ve toplam puan veya alt boyut puanları elde edilerek yorumlanır.

Anahtar Kelimeler

Tutum, engellilik, Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği, uyarlama, psikometrik özellikler, sosyal psikoloji, zihinsel engel, geçerlik, güvenirlik, faktör analizi, Likert ölçeği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücretler ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal uyarlama çalışmasının yılı 1990‘dır. Ölçeğin kullanımına ilişkin izinler, telif hakları veya ücret bilgileri kaynakta belirtilmemiştir. Akademik veya araştırma amaçlı kullanımlarda, ölçeği uyarlayan yazar veya ilgili kurum ile iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

Dikici, A. (1990). Zihinsel engeli olan çocukların annelerine yönelik grup rehberliğinin tutum değişimi açısından etkililiği. (Yüksek Lisans tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir. Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir: tez.yok.gov.tr

Özürlü Kişilere Yönelik Tutum Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Kaynak içerikte ölçek maddeleri bulunmamaktadır.