Otizmli Çocuğa Sahip Ebeveynlerin Eğitsel Becerilerine İlişkin Yeterlik Ölçeği (EEBYÖ)

Öz

Otizmli Çocuğa Sahip Ebeveynlerin Eğitsel Becerilerine İlişkin Yeterlik Ölçeği (EEBYÖ), erken çocukluk döneminde Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı almış çocukların ebeveynlerinin, çocuklarının gelişim alanlarına yönelik sahip oldukları eğitsel yeterlik algılarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş 40 maddelik bir ölçektir. Ölçek, ebeveynlerin bilişsel, sosyal, iletişim, özbakım, psikomotor ve problem davranış yönetimi becerilerindeki algılanan yeterliliğini değerlendirerek, ebeveyn eğitim programlarının etkinliğini incelemede güçlü bir araç sağlamaktadır. Ölçek, geliştirme aşamasında yüksek düzeyde geçerlik ve güvenirlik kanıtları sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

Otizm Spektrum Bozukluğu, Ebeveyn Yeterliği, Eğitsel Beceriler, Ölçek Geliştirme, Yeterlik Algısı, Erken Çocukluk Eğitimi

Yazarlar

M. Abdulbaki KARACA

Amaç

EEBYÖ’nün temel amacı, erken çocukluk dönemindeki OSB’li çocuklara sahip ebeveynlerin, çocuklarının gelişimini desteklemeye yönelik eğitsel becerilere ilişkin kendilerini ne kadar yeterli gördüklerini belirlemektir. Bu ölçek, özellikle ebeveyn eğitim programlarının OSB’li çocukların bakım ve eğitiminde ebeveyn yeterlik düzeyleri üzerindeki etkisini bilimsel olarak değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Ölçek, altı farklı gelişim alanındaki yeterlik düzeylerini ayrı ayrı ölçerek detaylı bir profil sunmayı hedefler.

Yapı

EEBYÖ, ebeveynlerin çocuklarının eğitimine ilişkin algılanan yeterliliklerini ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil eder. Ölçek, ebeveynlerin OSB’li çocuklarının gelişim alanlarına yönelik sahip oldukları eğitsel yeterlilikleri değerlendiren altı temel alt boyuttan oluşmaktadır:

• Bilişsel Beceriler
• Dil ve İletişim Becerileri
• Sosyal ve Duygusal Beceriler
• Problem Davranış Yönetimi
• Psikomotor Beceriler
• Özbakım Becerileri

Bu alt boyutlar, ebeveynlerin çocuklarının özel gereksinimlerine yönelik müdahale becerilerini kapsamaktadır. Ölçek, toplam 40 maddeden oluşmakta olup, her bir madde ebeveynin ilgili beceriyi uygulama konusundaki algılanan yeterliliğini sorgulamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirme çalışmasında, maddelerin ölçtükleri özelliği başarılı bir şekilde ayırt etme gücünü belirlemek amacıyla iç geçerlik analizleri yapılmıştır. Bu kapsamda, ölçekten alınan toplam puanlara göre belirlenen %27’lik üst grup ile %27’lik alt grubun her bir madde puanları arasındaki farklar incelenmiştir. Bu analiz, t-testi kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

Yapılan analizler sonucunda, tüm alt boyutlarda (Sosyal ve Duygusal Beceriler, Bilişsel Beceriler, Dil ve İletişim Becerileri, Özbakım Becerileri, Problem Davranış ve Psikomotor Beceriler) her bir maddenin üst ve alt grupların aritmetik ortalamaları arasında anlamlı bir farklılık olduğu (p<0,05) gözlenmiştir. Bu bulgular, EEBYÖ’nün, OSB’li çocukların eğitimine ilişkin eğitsel becerilere sahip olan ebeveynler ile olmayanları başarılı bir şekilde ayırt ettiğini ve dolayısıyla güçlü bir iç geçerliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla Cronbach Alpha güvenirlik katsayıları hesaplanmıştır. Elde edilen katsayılar, ölçeğin ve alt boyutlarının yüksek düzeyde güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır. Genel ölçek toplam güvenirlik katsayısı 0,962 olarak bulunmuştur, bu değer mükemmel düzeyde iç tutarlılığa işaret etmektedir.

Alt boyutların Cronbach Alpha Güvenirlik Katsayıları aşağıdaki gibidir:

• 1. Bilişsel Beceriler: 0,921
• 2. Dil ve İletişim Becerileri: 0,937
• 3. Sosyal ve Duygusal Beceriler: 0,854
• 4. Problem Davranış: 0,874
• 5. Psikomotor Beceriler: 0,837
• 6. Özbakım Becerileri: 0,837

Faktör Analizi

Ölçek, altı farklı gelişim alanını temsil eden alt boyutlardan oluştuğundan, geliştirme sürecinde yapı geçerliğini sağlamak amacıyla faktör analizinin (Büyük olasılıkla Açımlayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi) kullanıldığı anlaşılmaktadır. Ölçeğin 40 maddesi, ebeveynlerin eğitsel yeterliklerini altı farklı faktör altında gruplandırarak, teorik yapının ampirik olarak desteklendiğini göstermektedir. Bu faktörler, ebeveynlerin OSB’li çocuklarının karmaşık ve çok yönlü ihtiyaçlarına cevap verebilme becerilerini sistematik olarak ayırmaktadır.

Araç Bilgisi

Test Türü: Ölçek Geliştirme (Özgün Geliştirme)

Format: 40 maddeden oluşan öz bildirim türünde bir anket.

Derecelendirme: Maddeler 5’li Likert Ölçeği üzerinden derecelendirilmektedir.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı almış çocukların ebeveynleri.

Yaş Grubu: Erken çocukluk dönemindeki OSB’li çocuklara sahip ebeveynler.

Popülasyon Detayları: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü’nde yürütülen bir doktora tezi kapsamında Türkiye’deki ebeveynler üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek maddeleri, ebeveynlerin kendilerini ne kadar yeterli hissettiklerini değerlendirmeye yönelik ifadelerden oluşur ve toplam puan, ebeveynin genel eğitsel yeterlik algısının bir göstergesidir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2021

Sorumlu Yazar: M. Abdulbaki KARACA

İletişim: [email protected]

İzinler ve Ücret: Kullanım ve izin koşulları için sorumlu yazar ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Ölçeğin geliştirilmesine ilişkin detaylı bilgiler ve geçerlik/güvenirlik analizleri, sorumlu yazarın doktora tezinde bulunmaktadır.

• Karaca, M.A., (2021). Ebeveyn eğitim programının erken çocukluk dönemindeki otizmli çocuğa sahip ebeveynlerin eğitsel yeterliklerine etkisinin incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.

Tezin tam metnine erişim linki: acikerisim.erbakan.edu.tr

Ölçek Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek 40 maddeden oluşmaktadır. Örnek maddeler ekli dosyada, geçerlik ve güvenirlikle ilgili ayrıntılar yukarıda linkte yer alan tezde bulunmaktadır. Ölçeğin orijinal DOCX dosyası buradan indirilebilir: otizmli-cocuga-sahip-ebeveynlerin-egitsel-becerilerine-iliskin-yeterlik-olcegi-eebyo-toad.docx