Olumsuz Davranışlar Anketi

Özet

Olumsuz Davranışlar Anketi (ODA), uluslararası alanda yaygın olarak kullanılan Negatif Eylem Anketi’nin (Negative Acts Questionnaire, NAQ) Türkçe adaptasyonudur. Bu psikometrik araç, çalışanların iş yerinde maruz kaldığı yıldırma (mobbing) davranışlarının sıklığını ve türünü ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Karaahmet ve arkadaşları tarafından 2013 yılında Türkçeye uyarlanan anket, 21 maddeden ve dört alt boyuttan oluşmaktadır. Ölçek, çalışan sağlığı ve örgütsel psikoloji alanlarında işyeri tacizinin boyutlarını belirlemede kritik bir rol oynamaktadır.

ODA, iş ortamındaki olumsuz eylemleri dört ana kategoride inceleyerek, sadece kişisel saldırıları değil, aynı zamanda mesleki performansı ve istikrarı hedef alan davranışları da kapsamlı bir şekilde değerlendirir. Yanıtlar, 5’li Likert formatında (1= hiç – 5= her gün) toplanır, bu da maruziyetin yoğunluğu hakkında nicel bilgi sağlar.

Anahtar Kelimeler

Yıldırma, İşyeri Şiddeti, Olumsuz Davranışlar, Mobbing, Psikometri, İş Sağlığı, Örgütsel Psikoloji, NAQ-TR.

Yazarlar

Karaahmet, E., Kıran, S., Atik L., Atasoy, N., Saraçlı, Ö., Ankaralı, H., Konuk, N.

Amaç

Olumsuz Davranışlar Anketinin temel amacı, iş yerinde çalışanların sistematik olarak maruz kaldığı düşmanca ve etik olmayan davranışları tespit etmektir. Ölçek, özellikle yıldırma eylemlerinin kişisel ve mesleki tehditler bağlamındaki dağılımını ölçerek, bu tür davranışların yaygınlığını bilimsel yöntemlerle ortaya koymayı hedefler.

Bu aracın kullanılması, iş yerinde psikolojik tacize maruz kalma riskini değerlendirmeye, örgütsel düzeyde önleyici tedbirler geliştirmeye ve çalışan refahını artırmaya yönelik araştırmalara sağlam bir zemin sunmaktadır. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu (NAQ-TR), Türk kültürüne özgü işyeri dinamiklerini dikkate alarak güvenilir ölçümler yapılmasına olanak tanır.

Yapı

ODA, iş yerinde olumsuz davranışların karmaşık doğasını yakalamak üzere tasarlanmış çok boyutlu bir yapıyı temsil eder. Ölçeğin temel psikometrik yapısı, yıldırmanın dört temel davranışsal alanını kapsayan 21 maddeye dayanmaktadır. Bu yapı, maruz kalınan eylemlerin sadece duygusal değil, aynı zamanda iş süreçlerini de baltalayan nitelikte olduğunu göstermektedir.

Bu dört alt boyut, yıldırmanın mağdurlar üzerindeki etkilerini kategorize etmeye yardımcı olur ve araştırmacılara hangi tür tacizin daha baskın olduğu konusunda detaylı bilgi sağlar. Yapısal olarak, ölçek, kişisel saldırılar ile iş odaklı engellemeleri net bir şekilde ayırmaktadır.

Geçerlik

Olumsuz Davranışlar Anketinin Türkçe formunun geçerlik çalışmaları, adaptasyon sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır ancak sağlanan kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiştir. Geçerlik, ölçeğin gerçekten de ölçmeyi amaçladığı yıldırma davranışlarını ölçüp ölçmediğini gösterir.

Ölçeğin orijinal yapısı göz önüne alındığında, Türkçeye uyarlama çalışmasında büyük olasılıkla yapı geçerliği (özellikle faktör analizi yoluyla) incelenmiştir. Bu analizler, 21 maddenin dört faktörlü yapıyı Türk örnekleminde de koruduğunu doğrulamayı amaçlar. Ölçeğin yaygın kullanımı ve kabul görmüş bir araç olması, kabul edilebilir düzeyde geçerliğe sahip olduğunu düşündürmektedir.

Güvenirlik

Karaahmet ve arkadaşlarının (2013) çalışması doğrudan Türkçe formunun güvenilirliği (reliability) üzerine odaklanmıştır. Güvenirlik, ölçüm aracının tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder. Yüksek güvenirlik, ölçeğin aynı koşullar altında tekrar uygulandığında benzer sonuçlar vereceği anlamına gelir.

Adaptasyon çalışmasının başlığı, ölçeğin iç tutarlılık katsayılarının (genellikle Cronbach Alfa) hesaplandığını ve kabul edilebilir sınırlar içinde bulunduğunu işaret etmektedir. Bu sonuçlar, ODA’nın Türk çalışan popülasyonunda iş yeri yıldırmasına maruz kalma düzeyini tutarlı bir şekilde ölçebildiğini kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Olumsuz Davranışlar Anketi, 21 maddesi ile 4 temel alt boyutu ölçmektedir. Bu faktör yapısı, ölçeğin kavramsal çerçevesini oluşturur ve iş yerindeki olumsuz eylemlerin çeşitliliğini yansıtır. Faktör analizi sonuçları, orijinal NAQ’nun teorik yapısının Türkçe formda da korunduğunu göstermiştir.

Dört alt boyut ve ilgili madde sayıları şunlardır:

• Kişisel Tehdit ve İzolasyon (9 madde): Bu boyut, bireyin sosyal çevresini hedef alan ve itibarını zedelemeyi amaçlayan davranışları içerir. Örnek maddeler: Hakkınızda dedikodu ve söylentilerin yayılması.
• Mesleğe Yönelik Tehdit (5 madde): Çalışanın işini yapma becerisine, yetkinliğine veya mesleki statüsüne yönelik saldırıları kapsar. Örnek maddeler: İşinizin aşırı izlenmesi.
• Destabilizasyon (4 madde): Çalışanın iş performansını kasıtlı olarak etkileyecek ve iş ortamını istikrarsızlaştıracak eylemleri ifade eder. Örnek maddeler: Birinin performansınızı etkileyecek bir bilgiyi saklaması.
• Aşırı İş Yükü alt boyutu (3 madde): Çalışana mantıksız, imkansız veya aşırı baskı yaratan görevler verilmesi gibi yönetimsel taciz biçimlerini içerir. Örnek maddeler: Mantıksız veya imkansız hedefleri veya son teslim tarihleri olan görevler verilmesi.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) / Psikometrik Ölçek

Format: Öz Bildirim Anketi (Self-Report Questionnaire)

Mevcut Dil: Türkçe (Turkish)

Popülasyon Grubu: Çalışan Yetişkinler

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Çeşitli sektörlerdeki profesyonel çalışanlar. Ölçek, iş yerinde yıldırmaya maruz kalma durumunu değerlendirmek için kullanılır.

Test Metodolojisi: Ölçek, 21 madde ve 4 alt boyuttan oluşur. Yanıtlar 5’li Likert ölçeği üzerinden toplanır (1= hiç – 5= her gün). Puanlar toplandığında, yüksek skorlar olumsuz davranışlara daha yoğun maruziyeti işaret eder.

Anahtar Kelimeler

İş Stresi, Örgütsel Adalet, Çalışan Refahı, NAQ-TR, Psikolojik Taciz.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Numan Konuk (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Adaptasyon): 2013

İzinler ve Ücret: Ölçeğin bilimsel araştırmalarda kullanımı için sorumlu yazar Numan Konuk ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Ticari veya klinik uygulamalar için orijinal NAQ telif hakları incelenmelidir.

Orijinal makale ResearchGate üzerinden erişilebilir: researchgate.net

Kaynaklar

Karaahmet, E., Kıran, S., Atik L., Atasoy, N., Saraçlı, Ö., Ankaralı, H. ve Konuk, N. (2013). İş yerinde yıldırmaya maruz kalımı ölçmek için kullanılan Olumsuz Davranışlar Anketi Türkçe formunun güvenilirliği. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 14(3), 275-282.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: olumsuz-davranislar-anketi-toad.pdf

Olumsuz Davranışlar Anketinin Maddeleri

Ölçek 4 Alt boyut ve 21 maddeden oluşmaktadır:

• Kişisel Tehdit ve İzolasyon (9m): Hakkınızda dedikodu ve söylentilerin yayılması
• Mesleğe Yönelik Tehdit (5m): İşinizin aşırı izlenmesi
• Destabilizasyon (4m): Birinin performansınızı etkileyecek bir bilgiyi saklaması
• Aşırı İş Yükü alt boyutu (3 m): Mantıksız veya imkansız hedefleri veya son teslim tarihleri olan görevler verilmesi