Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği

Özet

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği (ÇÇOYÖ), bireylerin çocukluk dönemlerinde maruz kaldığı potansiyel olarak travmatik ve stres yaratan deneyimleri kapsamlı bir şekilde değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar (ÇÇOY) kavramının Türkiye popülasyonundaki yaygınlığını, türlerini ve bunların uzun vadeli sağlık ve psikososyal sonuçlarla ilişkisini incelemek için uyarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe Formunun geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları Gündüz ve arkadaşları tarafından 2018 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk kültürüne uygunluğunu ve yüksek düzeyde psikometrik yeterliliğe sahip olduğunu göstermeyi amaçlamıştır.

Ölçek, çocukluk döneminde yaşanan ihmal, istismar ve hane halkı işlev bozuklukları gibi kritik alanları ölçerek, bu olumsuz deneyimlerin klinik ve araştırma bağlamlarında doğru bir şekilde saptanmasına olanak tanır. ÇÇOYÖ, temel olarak ruh sağlığı profesyonellerine ve araştırmacılara, bireylerin mevcut ruhsal durumları ile geçmiş travmatik deneyimleri arasındaki korelasyonları anlamada önemli bir zemin sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk çağı olumsuz yaşantılar, ACEs, travma, istismar, ihmal, psikometri, uyarlama, geçerlik, güvenirlik, Gündüz.

Yazarlar

Gündüz, A., Yaşar, A.B., Gündoğmuş, İ., Savran, C., Konuk, E.

Amaç

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin 18 yaşından önce deneyimlediği çeşitli olumsuz yaşam olaylarının (fiziksel, duygusal, cinsel istismar, ihmal ve ev içi işlev bozuklukları dahil) varlığını ve sıklığını standardize edilmiş bir yöntemle ölçmektir. Ölçeğin Türkçe Formunun uyarlanmasının özel amacı ise, uluslararası geçerliliği kanıtlanmış bu aracın Türk popülasyonunda da güvenilir ve geçerli bir şekilde kullanılabilmesini sağlamaktır.

Bu ölçek, klinik uygulamada risk değerlendirmesi yapmak, uzunlamasına araştırmalarda olumsuz yaşantıların uzun süreli etkilerini incelemek ve halk sağlığı girişimlerinin planlanmasına veri sağlamak gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Ölçek, özellikle ruh sağlığı bozukluklarının etiyolojisinde çocukluk çağı travmalarının rolünü araştıran çalışmalar için kritik bir araçtır.

Yapı

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği, Adverse Childhood Experiences (ACEs) kavramsal çerçevesine dayanmaktadır. Bu yapı, çocukluk döneminde kronik stres yaratan ve nörobiyolojik gelişimi olumsuz etkileyebilecek deneyimleri kapsar. Genellikle üç ana kategoride toplanan olumsuz yaşantıları ölçer:

• İstismar: Fiziksel, duygusal veya cinsel istismar.
• İhmal: Fiziksel veya duygusal ihmal.
• Hane Halkı İşlev Bozukluğu: Aile içi şiddete tanık olma, ebeveyn ayrılığı/boşanması, ebeveynin madde bağımlılığı, ebeveynin akıl hastalığı veya hapse girmesi.

Ölçek, bu farklı olumsuz yaşantı türlerinin toplam sayısını (ACE Skoru) hesaplayarak, bireyin yaşam boyu sağlık riskini tahmin etmede kullanılan nicel bir gösterge sunar. Yüksek ACE skorları, genellikle fiziksel hastalıklar, ruh sağlığı sorunları ve riskli davranışlarla güçlü bir şekilde ilişkilidir.

Geçerlik

Gündüz ve arkadaşları (2018) tarafından yapılan Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerlilik kanıtlarını sağlamak amacıyla çeşitli analizler yürütülmüştür. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik değerleri belirtilmemiş olsa da, uyarlama çalışmasının temel amacı, ölçeğin Türk kültüründeki teorik yapıyı ölçme yeteneğini doğrulamaktır.

Bu tür bir uyarlama çalışmasında beklenen geçerlik türleri şunlardır:

• Yapı Geçerliği: Doğrulayıcı veya açıklayıcı faktör analizi kullanılarak ölçeğin maddelerinin teorik alt boyutları altında toplanıp toplanmadığının incelenmesi.
• Ölçüt Bağlantılı Geçerlik: Ölçek skorlarının, çocukluk travmalarıyla teorik olarak ilişkili olduğu bilinen diğer psikopatoloji ölçütleri (örn., depresyon, anksiyete, dissosiyasyon ölçekleri) ile korelasyonunun incelenmesi (benzer ölçek geçerliği).

Güvenirlik

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği Türkçe Formunun güvenirlik çalışması, Gündüz ve ekibi tarafından iç tutarlılık yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin maddelerinin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach Alfa katsayısının hesaplanması, bir uyarlama çalışmasının temel gerekliliğidir. Orijinal kaynakta spesifik değerler belirtilmemiştir, ancak yayımlanan çalışmada kabul edilebilir düzeyde güvenirlik katsayılarının (genellikle α > 0.70) elde edildiği varsayılmaktadır.

Güvenirliğin sağlanması, ölçeğin aynı bireyden farklı zamanlarda veya farklı madde setleriyle tutarlı sonuçlar alabilme yeteneğini garanti eder. ÇÇOYÖ, çocukluk döneminde yaşanan sabit olayları ölçtüğü için, zamana bağlı test-tekrar test güvenirliğinin de yüksek olması beklenir; ancak uyarlama çalışmasında bu bilgiye dair kesin bir veri sunulmamıştır.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmalarında, ölçeğin orijinal yapısının hedef kültüre uygunluğunu test etmek için genellikle faktör analizi uygulanır. Gündüz ve arkadaşlarının (2018) çalışmasında, Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği Türkçe Formunun faktör yapısının incelendiği ve muhtemelen orijinal ölçeğin boyutlarını doğrulayan bir yapının ortaya çıkarıldığı düşünülmektedir. Bu analiz, ölçeğin maddelerinin mantıksal ve istatistiksel olarak istismar, ihmal ve hane halkı işlev bozukluğu gibi alt faktörlere ayrılıp ayrılmadığını belirler.

Faktör analizinin sonuçları, ölçeğin kültürel farklılıklar nedeniyle yeniden yapılandırılması gerekip gerekmediği veya orijinal çok boyutlu yapısının korunup korunamayacağı hakkında önemli bilgiler sunar. Başarılı bir faktör yapısı, ölçeğin yapı geçerliğinin güçlü bir göstergesidir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Genellikle Likert ölçeği veya dikotom (Evet/Hayır) formatında öz bildirim ölçeği.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlanan Form)

Popülasyon Grubu: Klinik ve genel popülasyon yetişkinleri (Çocukluk yaşantılarını retrospektif olarak değerlendirenler).

Yaş Grubu: 18 yaş ve üstü.

Popülasyon Detayları: Gündüz ve arkadaşlarının çalışması, genellikle psikiyatri kliniklerine başvuran hastalar veya üniversite öğrencileri gibi erişilebilir örneklemler üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim yöntemi kullanılarak bireylerden çocukluk dönemlerinde (0-18 yaş) yaşadıkları olumsuz olayları hatırlamaları ve işaretlemeleri istenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk çağı travması, ruh sağlığı, psikopatoloji, ACE skoru, öz bildirim, uyarlama, psikometrik özellikler, Anadolu Psikiyatri Dergisi.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Anıl Gündüz

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Çalışmanın yapıldığı kuruma ait adres bilgisi (Kaynakta mevcut değildir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar (Anıl Gündüz) ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlar için genellikle ücretsizdir; ancak yazarla teyit edilmesi gereklidir.

Test Yılı (Uyarlama): 2018.

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına buradan ulaşılabilir: cocukluk-cagi-olumsuz-yasantilar-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Gündüz, A., Yaşar, A.B., Gündoğmuş, İ., Savran, C.ve Konuk, E.(2018). Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği Türkçe Formunun geçerlilik ve güvenilirlik çalışması, Anadolu Psikiyatri Dergisi, 19(1), 68-75.

Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmadığı için, bu bölüme ölçek maddeleri eklenememiştir. Maddelerin içeriği, genellikle çocukluk çağı istismar, ihmal ve ev içi işlev bozuklukları alanlarını kapsar.