Okul Öncesi Dönem Çocukları (36–72 ay) İçin Özbakım Becerileri Ölçeği

Özet

Okul Öncesi Dönem Çocukları (36–72 ay) İçin Özbakım Becerileri Ölçeği (ÖBÖ), okul öncesi eğitim alan 36 ila 72 aylık çocukların temel özbakım becerilerini değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu ölçek, özellikle öğretmenler tarafından kullanılmak üzere tasarlanmış bir formu içermekte olup, çocukların bağımsızlık düzeylerini ve günlük yaşam becerilerindeki yeterliliklerini belirlemeyi hedefler. Gelişimsel psikoloji ve erken çocukluk eğitimi alanlarında önemli bir boşluğu dolduran bu araç, çocukların kişisel hijyen, giyinme, beslenme gibi alanlardaki yeterliliklerini sistematik bir şekilde ölçmektedir. Ölçeğin geliştirilmesi ve psikometrik özelliklerinin incelenmesi, 2017 yılında Dinçer, Demiriz ve Ergül tarafından gerçekleştirilen kapsamlı bir geçerlik ve güvenirlik çalışmasıyla tamamlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Özbakım Becerileri, Okul Öncesi Dönem, Öğretmen Formu, Ölçek Geliştirme, Erken Çocukluk Gelişimi, Psikometri, Bağımsızlık Becerileri.

Yazarlar

Çağlayan Dinçer, Sedef Demiriz, Ayşe Ergül.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, 36 ila 72 aylık okul öncesi dönem çocuklarının günlük yaşamlarında sergiledikleri temel özbakım becerileri düzeylerini objektif ve sistematik bir biçimde ölçmektir. Bu ölçek, çocukların gelişimsel ihtiyaçlarını belirlemede, bireyselleştirilmiş eğitim programları (BEP) oluşturmada ve gelişimsel gerilikleri erken teşhis etmede eğitimcilere ve araştırmacılara pratik bir araç sunar. Ölçek, özellikle öğretmenlerin gözlemlerine dayanarak çocukların beceri düzeylerini raporlamasını sağlayacak şekilde yapılandırılmıştır.

Özbakım becerilerinin değerlendirilmesi, çocuğun sosyal ve duygusal gelişimi ile akademik başarıya hazırlık düzeyi açısından kritik öneme sahiptir. Bu becerilerdeki yeterlilik, çocuğun bağımsız hareket edebilme kapasitesinin temel göstergesidir. Ölçek, bu kritik gelişim alanındaki performansı ölçerek, müdahale programlarının etkinliğinin izlenmesine de olanak tanır.

Yapı

Ölçek, erken çocukluk gelişiminin temel taşlarından biri olan özbakım becerileri yapısını ölçmektedir. Özbakım, bireyin kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme yeteneğini ifade eden geniş bir gelişim alanıdır ve genellikle aşağıdaki temel alt boyutları içerir:

• Giyinme Becerileri: Çocuğun kıyafetlerini bağımsız olarak giyip çıkarabilme, düğme ilikleme, fermuar çekme gibi motor becerileri.
• Beslenme Becerileri: Çatal, kaşık kullanma, dökmeden yeme, uygun sofra adabını sergileme gibi beceriler.
• Hijyen Becerileri: El yıkama, diş fırçalama, tuvalet temizliğini sağlama gibi kişisel bakım rutinleri.
• Genel Bağımsızlık: Eşyalarını toplama, kişisel eşyalarına sahip çıkma gibi daha geniş kapsamlı sorumluluk becerileri.

Ölçek, bu becerilerin gözlemlenebilir ve ölçülebilir davranışlar setine dönüştürülmesiyle oluşturulmuştur. Bu sayede, yapısal olarak özbakım becerilerinin gelişimsel kilometre taşlarına ne ölçüde ulaşıldığı belirlenebilmektedir.

Geçerlik

Okul Öncesi Dönem Çocukları İçin Özbakım Becerileri Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten özbakım becerilerini ölçüp ölçmediğini kanıtlamak amacıyla 2017 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin geçerliğinin sağlanması için genellikle aşağıdaki yöntemler kullanılmıştır (Dinçer vd., 2017 çalışmasına dayanarak):

• Kapsam Geçerliği (Content Validity): Ölçek maddelerinin, özbakım becerileri alanını yeterince temsil edip etmediği uzman görüşleri alınarak değerlendirilmiştir. Bu aşamada, erken çocukluk eğitimi uzmanları ve gelişim psikologları tarafından maddelerin uygunluğu incelenmiştir.
• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin teorik olarak varsayılan yapıyı ölçüp ölçmediğini belirlemek için Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler, özbakım becerilerinin beklenen alt boyutlara ayrılıp ayrılmadığını göstermiştir.
• Ölçüt Geçerliği (Criterion Validity): Ölçeğin bilinen diğer standart gelişim testleri veya özbakım ölçekleri ile olan ilişkisi incelenerek ölçüt geçerliği sağlanmıştır. Yüksek korelasyonlar, ölçeğin mevcut standartlarla uyumlu olduğunu göstermiştir.

Detaylı geçerlik sonuçları (faktör yükleri ve model uyum indeksleri), ilgili bilimsel makalede (Dinçer, Demiriz & Ergül, 2017) yer almaktadır. Kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, çalışmanın temel amacı geçerlik sağlamaktır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, yani ölçüm sonuçlarının tutarlılık ve istikrar düzeyi, geçerlik çalışmalarıyla eş zamanlı olarak incelenmiştir. Güvenirlik analizleri genellikle iki ana yaklaşımla gerçekleştirilmiştir:

• İç Tutarlılık (Internal Consistency): Ölçekteki maddelerin birbirleriyle ne kadar uyumlu olduğunu ölçmek için Cronbach Alfa (α) katsayısı hesaplanmıştır. Yüksek Alfa değerleri (genellikle .70 ve üzeri), ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğunu ve maddelerin aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği (Test-Retest Reliability): Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar verip vermediğini belirlemek amacıyla aynı çocuklara belirli bir süre arayla tekrar uygulanmıştır. Elde edilen korelasyon katsayıları, ölçeğin zamana karşı istikrarını kanıtlamıştır.
• Puanlayıcılar Arası Güvenirlik (Inter-Rater Reliability): Ölçeğin Öğretmen Formu olması sebebiyle, farklı öğretmenlerin aynı çocuğu puanlarken ne ölçüde benzer sonuçlara ulaştığını belirlemek için bu güvenirlik türü de incelenmiş olabilir.

Güvenirlik çalışmalarının sonuçları, ölçeğin 36–72 ay aralığındaki çocukların özbakım becerilerini güvenilir bir şekilde değerlendirmek için uygun olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Okul Öncesi Dönem Çocukları İçin Özbakım Becerileri Ölçeği’nin yapı geçerliğini incelemek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Ölçek geliştirme sürecinde genellikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ve ardından Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanır.

KFA, ölçek maddelerinin hangi alt boyutlar altında toplandığını ampirik olarak belirlemeyi amaçlamıştır. Bu analiz sonucunda, ölçeğin teorik çerçevede beklenen çok boyutlu yapıyı destekleyen faktörler ortaya çıkmıştır (örneğin, Giyinme, Hijyen, Beslenme). DFA ise, KFA ile belirlenen veya teoriden gelen faktör yapısının yeni bir örneklem üzerinde istatistiksel olarak doğrulanıp doğrulanmadığını test etmek için kullanılır. Uygun model uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) sağlanarak ölçeğin yapısal modeli desteklenmiştir.

Enstrüman

Test Type:

Geliştirme (Developmental/Teacher-Report Scale)

Format:

Öğretmen Formu (Teacher Report Form). Derecelendirme formatı orijinal kaynakta belirtilmemiştir, ancak tipik olarak Likert tipi veya sıklık temelli bir derecelendirme sistemi kullanır.

Language Available:

Türkçe

Population Group:

Okul öncesi eğitim kurumlarına devam eden çocuklar.

Age Group:

36–72 ay (3 ila 6 yaş).

Population Details:

Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışması, Türkiye’deki çeşitli okul öncesi eğitim kurumlarından alınan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology:

Gözleme dayalı değerlendirme (Öğretmenler tarafından çocukların günlük rutinleri sırasındaki davranışlarının gözlemlenerek puanlanması).

Anahtar Kelimeler

Gelişimsel Değerlendirme, Erken Çocukluk Eğitimi, Özbakım, Öğretmen Raporu, 36-72 Ay, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier:

Sağlanan kaynakta belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses:

Sorumlu Yazar Çağlayan Dinçer için: [email protected]

Correspondence Address:

Çağlayan Dinçer (Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Erken Çocukluk Eğitimi Anabilim Dalı, Ankara, Türkiye).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2017 yılında bilimsel literatüre sunulmuştur. Kullanım izinleri ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Çağlayan Dinçer ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçeğin bilimsel ve eğitim amaçlı kullanımı genellikle ilgili makaleye atıf yapılması şartıyla mümkündür.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: okul-oncesi-donem-cocuklari-36-72-ay-icin-ozbakim-becerileri-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Dinçer, Ç., Demiriz, S., & Ergül, A. (2017). Okul öncesi dönem çocukları (36–72 ay) için Özbakım Becerileri Ölçeği-Öğretmen Formu’nun geçerlik ve güvenirlik çalışması. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 45, 59-78.

Okul Öncesi Dönem Çocukları (36–72 ay) İçin Özbakım Becerileri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte mevcut değildir. Bu nedenle, akademik etik gereği, maddeler buraya eklenemez. Maddelerin tam listesi için lütfen yukarıda belirtilen kaynak makaleye veya PDF bağlantısına başvurunuz.

Ancak, ölçeğin genel içeriği, çocukların aşağıdaki temel özbakım alanlarındaki becerilerini değerlendiren maddelerden oluşmaktadır:

• Yemek yeme sırasında bağımsızlık.
• Tuvalet kullanımı ve hijyeni.
• Giysileri giyme ve çıkarma.
• Kişisel temizlik (el, yüz yıkama vb.).