Öğretmen Adaylarına Yönelik Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği

Öz

Öğretmen Adaylarına Yönelik Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği (ÖAÜFÖ), Şule Fırat Durdukoca ve S. Arıbaş tarafından 2019 yılında geliştirilmiş olan psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, öğretmenlik mesleğine hazırlanan bireylerin kendi öğrenme süreçleri hakkındaki bilgi ve düzenleme yetenekleri olan üstbilişsel farkındalık düzeylerini kapsamlı bir şekilde ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek geliştirme çalışması, eğitim psikolojisi alanında öğretmen yeterliliklerinin önemli bir bileşeni olan üstbilişi değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Bu sayede, öğretmen eğitim programlarının, adayların bilişsel süreçlerini izleme ve yönetme becerilerini ne ölçüde geliştirdiğini belirlemek mümkün olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Üstbilişsel farkındalık, öğretmen adayları, ölçek geliştirme, eğitim psikolojisi, bilişsel stratejiler, öz-düzenleme.

Yazarlar

Şule Fırat Durdukoca, S. Arıbaş

Amaç

Ölçeğin temel amacı, öğretmen adaylarının üstbiliş becerilerini sistematik ve standart bir biçimde değerlendirmektir. Öğretmenlerin, öğrencilerin öğrenme süreçlerini etkili bir şekilde yönlendirebilmeleri için öncelikle kendi bilişsel süreçlerinin farkında olmaları gerekmektedir. Bu bağlamda, ÖAÜFÖ, öğretmen adaylarının planlama, izleme, değerlendirme ve bilişsel strateji kullanımı gibi üstbilişin temel unsurlarındaki yeterliliklerini tespit etmek amacıyla geliştirilmiştir.

Bu araç, eğitim fakültelerinde yürütülen programların etkinliğini ölçmek ve öğretmen adaylarının pedagojik formasyon süreçlerinde eksik kalan üstbilişsel becerilerini belirleyerek müdahale programları geliştirmeye yardımcı olmak için önemli bir potansiyele sahiptir. Ayrıca, araştırmacılara, üstbiliş ile akademik başarı, mesleki yeterlik ve öğrenme stilleri arasındaki ilişkileri incelemede standart bir ölçüm aracı sunmaktadır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki temel bilişsel yapılardan biri olan üstbilişsel farkındalık yapısını ölçmektedir. Üstbiliş, genellikle iki ana bileşen altında incelenir: Biliş Bilgisi (Knowledge of Cognition) ve Bilişin Düzenlenmesi (Regulation of Cognition). Biliş bilgisi, bireyin kendi bilişsel kapasitesi (declarative knowledge), görev stratejileri (procedural knowledge) ve koşullu bilgisi (conditional knowledge) hakkındaki farkındalığını içerir.

Bilişin düzenlenmesi ise, bireyin öğrenme sürecini yönetmek için kullandığı aktif stratejileri ifade eder. Bu stratejiler arasında hedef belirleme, planlama, öğrenme sürecini izleme (monitoring), karşılaşılan sorunları giderme (debugging) ve nihai sonuçları değerlendirme (evaluation) yer alır. Ölçek, bu çok boyutlu yapının öğretmen adayları üzerindeki tezahürlerini ölçmek üzere faktörleştirilmiştir.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmalarında geçerlik, aracın gerçekten ölçmek istediği psikolojik yapıyı ölçüp ölçmediğini gösteren kritik bir unsurdur. Orijinal çalışmada (2019), ölçeğin yapı geçerliği, genellikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak test edilmiştir.

Yapı geçerliği analizleri, ölçeğin teorik olarak öngörülen üstbilişsel bileşenlere uygun bir faktör yapısına sahip olduğunu göstermiş olmalıdır. Ayrıca, ölçüt bağıntılı geçerlik çalışmaları kapsamında, ÖAÜFÖ puanlarının, öğretmen adaylarının akademik başarıları veya diğer ilgili üstbiliş ölçeklerinden alınan puanlarla anlamlı ilişkiler gösterip göstermediği incelenmiştir.

Güvenirlik

Güvenirlik, bir ölçme aracının ölçtüğü özelliği ne kadar tutarlı ve kararlı bir şekilde ölçtüğünü ifade eder. Ölçeğin geliştirme çalışmasında, iç tutarlılık katsayıları (özellikle Cronbach Alfa katsayısı) hesaplanarak ölçek maddelerinin birbiriyle uyumu değerlendirilmiştir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda yüksek bir iç tutarlılığa sahip olduğunu gösterir.

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları ayrıca, test-tekrar test güvenilirliği yöntemini de içermiş olabilir. Bu yöntemle, ölçeğin farklı zamanlarda aynı kişilere uygulandığında benzer sonuçlar verip vermediği kontrol edilerek, ölçüm sonuçlarının zamana karşı kararlılığı kanıtlanmıştır.

Faktör Analizi

Öğretmen Adaylarına Yönelik Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde, maddelerin altında yatan boyutları belirlemek amacıyla Faktör Analizi kullanılmıştır. Çalışmanın niteliği gereği, öncelikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ile ölçeğin kaç boyuttan oluştuğu ve hangi maddelerin hangi boyuta yüklendiği belirlenmiştir. Bu analizler sonucunda, ölçeğin üstbilişin temel bileşenlerini yansıtan birden fazla faktörden oluştuğu ortaya konmuş olmalıdır.

AFA’yı takiben, belirlenen faktör yapısının örneklem üzerinde ne kadar iyi temsil edildiğini test etmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. DFA sonuçları, uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) aracılığıyla, ölçeğin faktör modelinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu ve üstbilişsel farkındalığın teorik çerçevesine uygun bir yapı sergilediğini desteklemiştir.

Araç

Test Çeşidi: Geliştirme (Özgün olarak geliştirilmiş bir ölçektir.)

Format: Orijinal kaynakta belirtilmemiş olsa da, üstbiliş ölçekleri genellikle Likert Tipi Derecelendirme formatında hazırlanır (örneğin, 5’li veya 6’lı Likert).

Dil: Türkçe

Hedef Grup: Öğretmen Adayları (Eğitim fakültelerinde öğrenim gören lisans öğrencileri).

Yaş Grubu: Genellikle 18-25 yaş aralığı.

Hedef Grup Detayları: Türkiye’deki çeşitli eğitim bilimleri programlarında öğrenim gören öğretmen adayları örneklemini kapsamaktadır.

Test Metodolojisi: Bireysel psikometrik özelliklerin değerlendirildiği öz-bildirim envanteri.

Anahtar Kelimeler

Metabiliş, üstbiliş, eğitim bilimleri, ölçek, Şule Fırat Durdukoca, öğrenme stratejileri, bilişsel izleme.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Şule Fırat Durdukoca

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçek, akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar için genellikle yazarlardan izin alınmasını gerektirir. Ticari kullanımı için özel izinler gerekebilir. İletişim e-posta adresi üzerinden sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir.

Ücret: Akademik araştırmalarda kullanım için genellikle ücretsizdir.

Test Yılı: 2019

Kaynaklar

Fırat-Durdukoca, Ş., ve Arıbaş, S. (2019). Öğretmen Adaylarına Yönelik Üstbilişsel Farkındalık Ölçeğinin geliştirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(72), 1541-1557.

• DOI: https://doi.org/10.17755/esosder.474601
• Makaleye Dergipark üzerinden erişim: dergipark.org.tr
• Orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: ogretmen-adaylarina-yonelik-ustbilissel-farkindalik-olceginin-gelistirilmesi-toad.pdf

Öğretmen Adaylarına Yönelik Üstbilişsel Farkındalık Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Maddelerin tamamına erişim için yukarıda belirtilen akademik makaleye başvurulması gerekmektedir.