Madde Bağımlılığına Toplumsal Bakış Ölçeği

Özet

Madde Bağımlılığına Toplumsal Bakış Ölçeği (MBTBÖ), Polat ve Kök (2019) tarafından toplumsal algıyı ve tutumları ölçmek amacıyla geliştirilmiş, psikometrik özellikleri incelenmiş bir araçtır. Bu ölçek, bireylerin madde bağımlılığı olgusuna, bu durumun nedenlerine ve bağımlılıkla mücadele süreçlerine dair sahip oldukları çok boyutlu bakış açısını değerlendirmeyi hedefler. Ölçek geliştirme çalışması, toplumsal duyarlılık, kurumsal mücadele ve çevresel etkiler gibi kritik alanlarda mevcut algı düzeylerini belirlemek için tasarlanmıştır. Bu araç, dört temel faktör yapısı altında toplam 34 maddeden oluşmaktadır ve 5’li Likert tipi derecelendirme kullanır.

Anahtar Kelimeler

Madde Bağımlılığı, Toplumsal Algı, Tutum, Ölçek Geliştirme, Psikometri, Sosyal Etki, Bağımlılıkla Mücadele.

Yazarlar

Hakkı POLAT, Baki KÖK

Amaç

Madde Bağımlılığına Toplumsal Bakış Ölçeği (MBTBÖ), toplumun madde bağımlılığına yönelik algılarını, tutumlarını ve duyarlılık düzeylerini geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, bağımlılığın yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda aile, çevre ve kurumları ilgilendiren karmaşık bir toplumsal sorun olduğu gerçeğinden yola çıkarak, bu toplumsal boyutları detaylıca analiz etmektir.

Bu çalışma, kamu kurumlarının mücadeledeki rolüne, çevresel risk faktörlerine ve aile yapısının etkisine dair toplumsal inançları sistematik olarak belirleyerek, gelecekteki önleme ve rehabilitasyon stratejilerine ışık tutmayı amaçlamaktadır. Ölçek, özellikle ölçek geliştirme süreçlerinin gerektirdiği yüksek psikometrik standartlara uygun olarak tasarlanmıştır.

Yapı

Ölçek, madde bağımlılığına dair toplumsal algıyı dört ana faktör veya alt boyut üzerinden kavramlaştırmaktadır. Bu faktörler, bağımlılığın başlangıcında ve sürdürülmesinde etkili olan farklı sosyal ve bireysel mekanizmaları temsil eder. Ölçeğin bütünü, bireylerin bağımlılığa karşı ne ölçüde duyarlı olduğunu, bu konuda sorumluluğu kime atfettiğini (birey, aile, toplum, devlet) ve mücadeleyi ne kadar yeterli bulduğunu ölçen maddelerden oluşur.

Bu dört faktörlü yapı, bağımlılık olgusunun sosyo-psikolojik kökenlerini anlamada kritik bir rol oynamaktadır: Aile ve Birey Yapısı Etkisi, Çevre ve Toplum Etkisi, Toplumsal Duyarlılık ve Kurumsal Duyarlılık ve Mücadele. Bu boyutlar sayesinde, toplumsal bakış açısının sadece bir genelleme olmaktan çıkıp, bağımlılığın farklı etiyolojik alanlarına yönelik spesifik tutumları yansıttığı gösterilmiştir.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. DFA sonuçları, ölçeğin dört faktörlü yapısının veri ile uyumlu olduğunu göstermektedir. Uyum indeksleri incelendiğinde, Root Mean Square Error of Approximation (RMSEA) değeri 0,076 olarak hesaplanmıştır. RMSEA için %90 güven aralığı 0,074 ila 0,078 arasındadır ve test istatistiği değeri p≤0,05 olarak bulunmuştur, bu da değerin istatistiksel olarak anlamlı olduğunu ve kabul edilebilir sınırlar içinde yer aldığını göstermektedir.

Diğer uyum indeksleri de modelin geçerliğini desteklemektedir: Goodness Of Fit Index (GFI) değeri 0,97 ve Comperative Fit Index (CFI) değeri 0,99 olarak belirlenmiştir. Bu yüksek değerler (0,90 ve üzeri kabul edilebilir veya iyi uyumu gösterir), ölçeğin teorik yapısının ampirik verilerle güçlü bir şekilde doğrulandığını işaret etmektedir.

Güvenirlik

Madde Bağımlılığına Toplumsal Bakış Ölçeği’nin güvenilirliği, iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alfa testi ile değerlendirilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, ölçek alt boyutlarının güvenilirlik düzeyleri 0,659 ila 0,929 değerleri arasında değişmektedir.

Bu geniş aralık, ölçeğin farklı faktörlerinin değişken düzeylerde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermekle birlikte, özellikle 0,929 gibi yüksek bir değer, bazı alt boyutların mükemmel düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu kanıtlamaktadır. 0,659 değeri ise kabul edilebilir alt sınıra yakın olmakla birlikte, sosyal bilimler ölçekleri için genellikle yeterli kabul edilmektedir. Genel olarak, ölçeğin tutarlı ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğu sonucuna varılmıştır.

Faktör Analizi

Ölçek, dört faktörlü bir yapıya sahiptir. Bu dört faktörlü yapı, toplam varyansın %46,46’sını açıklamaktadır. Bu oran, sosyal bilimler alanında geliştirilen çok boyutlu ölçekler için kabul edilebilir düzeyde güçlü bir açıklayıcılığı işaret eder.

Yapılan analizlerde, varyansın faktörler arasında dağılımı aşağıdaki gibi hesaplanmıştır (not: analiz çıktıları altı faktörün varyans katkısını detaylandırmaktadır):

• 1. Faktör: Varyansın %22,75’ini açıklamıştır.
• 2. Faktör: Varyansın %13,68’ini açıklamıştır.
• 3. Faktör: Varyansın %5,26’sını açıklamıştır.
• 4. Faktör: Varyansın %3,9’unu açıklamıştır.
• 5. Faktör: Varyansın %3,8’ini açıklamıştır.
• 6. Faktör: Varyansın %3,56’sını açıklamıştır.

Bu dağılım, ilk iki faktörün (Aile/Birey Etkisi ve Çevre/Toplum Etkisi olduğu varsayılabilir) ölçekteki algının büyük bir kısmını domine ettiğini göstermektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme Ölçeği (Öz Bildirim)

Format: Dört alt boyutta toplam 34 maddeden oluşan 5’li Likert tipi ölçek.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Toplum (Türkiye Örneklemi)

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Yetişkin popülasyon olduğu varsayılmaktadır)

Popülasyon Detayları: Çalışma, toplumda madde bağımlılığı algısını ölçmek üzere yapılmıştır.

Test Metodolojisi: 5’li Likert derecelendirme (1-Kesinlikle katılmıyorum, 5-Tamamen Katılıyorum). Yüksek puanlar, ilgili faktöre yönelik algının veya duyarlılığın yüksek olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal Psikoloji, Madde Bağımlılığı, Sosyal Tutum, Cronbach Alfa, DFA, Faktör Yapısı, Ölçek Geliştirme, Kurumsal Mücadele.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019 (Yayın yılı baz alınmıştır).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı ve izin şartları için sorumlu yazar (Hakkı POLAT) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Polat, H. ve Kök, B. (2019). Toplumda madde bağımlılığı algısı: Bir ölçek geliştirme çalışması. Bağımlılık Dergisi, 20(3), 119-132.

Makalenin orijinal bağlantısı DergiPark üzerinden erişilebilirdir: dergipark.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: madde-bagimliligina-toplumsal-bakis-olcegi-toad.pdf

Madde Bağımlılığına Toplumsal Bakış Ölçeği Maddeleri

Ölçek, dört ana faktör ve toplam 34 maddeden oluşmaktadır. Maddeler, 5’li Likert tipi bir derecelendirme sistemiyle yanıtlanmaktadır (1-Kesinlikle katılmıyorum, 5-Tamamen Katılıyorum). Faktörler ve madde sayıları aşağıda listelenmiştir:

• Aile ve Birey Yapısı Etkisi (7m): Kişinin psikolojik sorunları uyuşturucu maddeye başlaması üzerinde etkilidir.
• Çevre ve Toplum Etkisi (7m): Kişinin arkadaş çevresi uyuşturucu maddeye başlaması üzerinde etkilidir.
• Toplumsal Duyarlılık (5m): Toplum madde bağımlığı konusunu görmezden gelmektedir.
• Kurumsal Duyarlılık ve Mücadele (15m): Uyuşturucu ile mücadele konusunda kamu kurumları arasındaki işbirliği yeterlidir.