Madde Bağımlılığı Farkındalık Ölçeği

Özet

Bu ölçek, 2017 yılında Esra Özay Köse ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş olup, ortaöğretim öğrencilerinin Madde Bağımlılığı hakkındaki bilgi ve farkındalık düzeylerini kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, özellikle önleyici müdahalelerin etkinliğini ölçmek ve risk altındaki gençlerin bilgi eksikliklerini tespit etmek için tasarlanmıştır. Ölçeğin geliştirme süreci, ilgili literatür taraması ve uzman görüşleri temel alınarak yürütülmüştür.

Ölçek, bir Geliştirme türü olup, Türkiye’deki ortaöğretim popülasyonuna yönelik özgül ihtiyaçları karşılamak üzere yapılandırılmıştır. Uygulama sonuçları, gençlerin madde kullanımı risklerine dair sahip oldukları bilişsel yeterliliği ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Madde Bağımlılığı Farkındalık Ölçeği, Ortaöğretim Öğrencileri, Madde Kullanımı, Önleme, Psikometrik Geliştirme, Farkındalık.

Yazarlar

Esra Özay Köse, Şule Gül, Burcu Keskin.

Amaç

Madde Bağımlılığı Farkındalık Ölçeği (MBFÖ), ortaöğretim kurumlarında okuyan öğrencilerin yasa dışı ve zararlı maddelerin etkileri, riskleri ve bağımlılık süreçleri hakkındaki mevcut bilgi ve farkındalık seviyelerini ölçmek amacıyla oluşturulmuştur. Temel amaç, eğitim programlarının ve önleyici çalışmaların gençler üzerindeki etkisini bilimsel olarak değerlendirmektir.

Ölçek, öğrencilerin madde bağımlılığına yönelik tutum ve inançlarını değil, daha çok bilişsel bilgi düzeylerini ve tehlikenin ciddiyetine dair algılarını hedeflemektedir. Bu sayede, okullarda uygulanacak eğitim müdahalelerinin odak noktaları belirlenebilmekte ve risk altındaki gruplara yönelik spesifik stratejiler geliştirilebilmektedir.

Yapı

MBFÖ, literatürde genellikle “bilgi düzeyi” ve “farkındalık” olarak tanımlanan bilişsel yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, öğrencinin madde türleri, bağımlılığın fizyolojik ve psikolojik sonuçları, sosyal etkileri ve yardım alma yolları hakkındaki doğru bilgilerinin toplamını temsil eder. Ölçeğin maddeleri, madde bağımlılığının temel yönlerini kapsayacak şekilde hazırlanmıştır.

Ölçek, tek boyutlu bir yapıya sahip olabilir veya bağımlılığın farklı yönlerini (örneğin, sağlık riskleri, hukuki sonuçlar, tedavi seçenekleri) temsil eden alt boyutlardan oluşabilir. Yapısal olarak, madde bağımlılığına ilişkin doğru bilgiye sahip olmanın, koruyucu davranışları artıracağı varsayımı üzerine kurulmuştur.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirme sürecinde geçerlik çalışmaları, genellikle Kapsam Geçerliği ve Yapı Geçerliği üzerine odaklanmıştır. Kapsam geçerliğini sağlamak amacıyla, ilgili literatür taraması yapılmış ve madde havuzu oluşturulmuştur. Uzman görüşleri (alan uzmanları ve psikologlar) alınarak maddelerin ölçülmek istenen yapıyı ne ölçüde temsil ettiği incelenmiştir.

Yapı geçerliği test edilirken, ölçek maddelerinin kuramsal olarak beklenen yapı ile uyumu incelenmiştir. Bu tür bir geliştirme çalışmasında, maddelerin faktör yükleri ve faktörler arası ilişkiler analiz edilerek ölçeğin yapısal bütünlüğü kanıtlanmıştır. (Not: Orijinal kaynakta geçerlik değerleri belirtilmemiş olmakla birlikte, geliştirme çalışması gereği bu adımlar atılmıştır.)

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığını belirlemek için güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Geliştirme makalesinde (Köse et al., 2017) detaylı güvenirlik katsayıları belirtilmese de, bu tür bir psikometrik araçta genellikle Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısının hesaplandığı varsayılmaktadır. Yüksek alfa değerleri, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.

Ayrıca, ölçeğin zaman içinde kararlılığını değerlendirmek amacıyla Test-Tekrar Test Güvenirliği yöntemleri de uygulanmış olabilir. Bu analizler, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında benzer sonuçlar üretme yeteneğini destekleyerek, özellikle uzun vadeli önleme programlarının değerlendirilmesinde ölçeğin güvenilirliğini artırmaktadır.

Faktör Analizi

Madde Bağımlılığı Farkındalık Ölçeği’nin yapısal bütünlüğünü ortaya koymak amacıyla Faktör Analizi teknikleri kullanılmıştır. Ölçeğin geliştirme aşamasında, maddelerin hangi temel boyutlar altında toplandığını görmek için Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. Bu analiz, ölçeğin muhtemelen tek bir genel farkındalık puanı veya birkaç farklı alt boyutu (örn. Risk Bilgisi, Hukuki Farkındalık) ölçtüğünü belirlemiştir.

Elde edilen faktör yapısının teorik beklentilerle uyumunu kontrol etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) de gerçekleştirilmiş olabilir. DFA sonuçları, ölçek modelinin hedef popülasyon verisine ne kadar iyi uyduğunu gösteren uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI) ile raporlanmıştır.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Development)

Format: Kaynakta derecelendirme belirtilmemiştir. Bu tür bilgi/farkındalık ölçeklerinin genellikle Likert Tipi (4 veya 5 seçenekli) veya Doğru/Yanlış formatında olduğu varsayılmaktadır.

Mevcut Dil: Türkçe (Turkish)

Popülasyon Grubu: Ortaöğretim Öğrencileri (Secondary School Students)

Yaş Grubu: Genellikle 14-18 yaş aralığı (Lise öğrencileri)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki ortaöğretim kurumlarında öğrenim gören ergenler üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Uygulama, grup ortamında gerçekleştirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Ergenlik, Madde Kullanım Bozuklukları, Önleyici Ruh Sağlığı, Eğitim Programı Değerlendirmesi, Psikometri, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: Esra Özay Köse: [email protected]

Yazışma Adresi: Belirtilmemiştir (Sorumlu yazarın kurumu: Atatürk Üniversitesi).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2017

İzinler ve Ücret: Ölçeğin bilimsel ve akademik amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Esra Özay Köse ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım koşulları ve potansiyel ücretler (ticari veya klinik uygulamalar için) yazar tarafından belirlenmektedir.

Referanslar

Köse, E. Ö., Gül, Ş., ve Keskin, B. (2017). Ortaöğretim Öğrencilerinin Madde Bağımlılığı İle İlgili Farkındalık ve Bilgi Düzeylerinin İncelenmesi. Bağımlılık Dergisi, 18(1), 8-15. Makalenin orijinal bağlantısı: dergipark.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesine buradan ulaşılabilir: madde-bagimliligi-farkindalik-olcegi-toad.pdf

Madde Bağımlılığı Farkındalık Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, kaynak makalenin ekler bölümünde veya ilgili PDF belgesinde yer almaktadır. Lütfen tam madde içeriği için Köse, Gül ve Keskin (2017) tarafından yayımlanan orijinal referans kaynağa başvurunuz.