Testis Kanseri ve Kendi Kendine Testis Muayenesine Yönelik Sağlık İnançları Ölçeği

Özet

Testis Kanseri ve Kendi Kendine Testis Muayenesine Yönelik Sağlık İnançları Ölçeği, genç erkekler arasında testis kanseri riskine ve bu kanserin erken teşhisi için hayati önem taşıyan kendi kendine testis muayenesi (KKTM) davranışına ilişkin algılanan inançları değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Ölçek, bireylerin sağlık davranışlarını etkileyen ana psikolojik faktörleri inceleyen Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde yapılandırılmıştır. 2018 yılında Avcı ve Altınel tarafından geliştirilen bu araç, KKTM uygulamasına yönelik duyarlılık, ciddiyet, yarar, engeller, öz etkililik ve sağlık motivasyonu gibi temel bileşenleri ölçerek, eğitim ve halk sağlığı müdahalelerinin planlanmasına bilimsel zemin sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Testis Kanseri, Kendi Kendine Testis Muayenesi, Sağlık İnanç Modeli, Sağlık Davranışı, Öz Etkililik, Duyarlılık, Psikometrik Geliştirme

Yazarlar

İlknur AYDIN AVCİ, B Altınel

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, erkek bireylerin testis kanseri riskine ve bu riski azaltmada veya erken teşhiste kullanılan kendi kendine testis muayenesi (KKTM) uygulamasına yönelik sahip oldukları inançları ve algılarını sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu inançlar, bireylerin koruyucu sağlık davranışlarını benimseme eğilimlerini doğrudan etkilemektedir.

Bu geliştirme çalışması, sağlık profesyonellerine, özellikle hemşirelik ve halk sağlığı alanında çalışanlara, KKTM davranışını teşvik eden veya engelleyen faktörleri belirlemede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç sağlamayı hedeflemiştir. Elde edilen veriler, hedef kitleye yönelik kişiselleştirilmiş ve etkili eğitim programlarının tasarlanmasında kritik rol oynamaktadır.

Yapı

Ölçek, sağlık psikolojisinin en yaygın kullanılan teorik çerçevelerinden biri olan Sağlık İnanç Modeli (SİM) temel alınarak oluşturulmuştur. SİM’e göre, bir bireyin koruyucu bir sağlık davranışını (bu durumda KKTM) gerçekleştirme olasılığı, algılanan tehdit (duyarlılık ve ciddiyet) ve davranışın algılanan faydaları ile engeller arasındaki dengeye bağlıdır.

Ölçek, SİM’in temel bileşenlerini temsil eden altı farklı alt boyuttan oluşmaktadır. Bu alt boyutlar, bireyin kanser olma riskine karşı algıladığı hassasiyetten, muayenenin faydalarına ve muayeneyi yapabilme yeteneğine (öz etkililik) kadar geniş bir yelpazede sağlık inançlarını kapsamaktadır. Toplamda 37 maddeden oluşan bu yapı, KKTM davranışını çok boyutlu bir perspektiften ele almaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, orijinal geliştirme makalesi olan Avcı ve Altınel (2018) çalışmasında detaylı olarak sunulmuştur. Çalışma başlığı, aracın geçerlik ve güvenirlik analizlerinin yapıldığını açıkça belirtmektedir. Yapı geçerliğinin sağlanması amacıyla genellikle faktör analizi teknikleri (Açımlayıcı veya Doğrulayıcı Faktör Analizi) kullanılmıştır.

Geçerlik çalışmaları, maddelerin teorik yapıya uygunluğunu (yapı geçerliği), maddelerin ölçmek istedikleri kavramı ne derece temsil ettiğini (kapsam geçerliği) ve ilgili kriterlerle ilişkisini (ölçüt geçerliği) incelemiştir. Ölçeğin, KKTM uygulamasına yönelik sağlık inançlarını ölçmek için uygun ve geçerli bir araç olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri de geliştirme makalesinde sunulmuştur. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder. Tipik olarak, iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemleri kullanılarak ölçülmüştür.

Yüksek iç tutarlılık değerleri, ölçeği oluşturan maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda uyumlu olduğunu göstermektedir. Bu sağlam psikometrik özellikler, ölçeğin farklı popülasyonlarda ve farklı zamanlarda tutarlı sonuçlar üretme yeteneğine sahip olduğunu doğrulamıştır.

Faktör Analizi

Ölçek, faktör analizleri sonucunda altı temel alt boyuta ayrılmıştır. Bu alt boyutlar, Sağlık İnanç Modeli’nin ana bileşenlerini yansıtmaktadır ve toplamda 37 maddeden oluşmaktadır. Faktör yapısı ve madde dağılımı şu şekildedir:

• Duyarlılık Alt Boyutu: Bireyin testis kanserine yakalanma riskini algılaması (5 madde).
• Ciddiyet/Önemseme Alt Boyutu: Testis kanseri tanısının veya sonucunun ciddiyetini algılaması (10 madde).
• Yarar ve Sağlık Motivasyonu Alt Boyutu: KKTM yapmanın sağlayacağı faydaları algılaması (6 madde).
• Engeller Alt Boyutu: KKTM yapmanın önündeki zorlukları ve maliyetleri algılaması (9 madde).
• Öz Etkililik Alt Boyutu: KKTM’yi başarıyla gerçekleştirme yeteneğine olan inanç (öz etkililik) (4 madde).
• Sağlık Motivasyonu Alt Boyutu: Genel sağlık bilinci ve sağlığı koruma isteği (3 madde).

Ölçek Bilgileri

Test Type: Geliştirme (Development)

Format: Likert tipi ölçek

Language Available: Türkçe

Population Group: Erkek Bireyler

Age Group: Yetişkin ve Genç Yetişkin Erkekler (Orijinal çalışmanın örneklemine bağlı olarak değişebilir, genellikle risk grubundaki genç erkekler.)

Population Details: Ölçek, KKTM davranışını benimseme potansiyeli olan erkek popülasyonlarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Test Methodology: Ölçek, 1’den 5’e kadar puanlanan beşli Likert derecelendirme sistemi kullanmaktadır. Cevap seçenekleri şunlardır:

• Kesinlikle katılıyorum = 5
• Katılıyorum = 4
• Kararsızım = 3
• Katılmıyorum = 2
• Kesinlikle katılmıyorum = 1

Anahtar Kelimeler

Sağlık İnançları, Testis Kanseri, Koruyucu Sağlık Davranışı, Psikometri, Likert Tipi Ölçek, Sağlık Eğitimi, Kanser Taraması

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İlkur AYDIN AVCİ (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2018 yılında yayımlanan akademik bir makale kapsamında geliştirilmiştir. Kullanım izinleri ve telif hakları, sorumlu yazar İlkur AYDIN AVCİ’ye ve yayıncı kuruma aittir. Ölçeğin akademik veya araştırma amaçlı kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Ölçeğin orijinal geliştirme makalesine ait detaylı bilgi ve tam metin makaleye aşağıdaki linkten erişilebilir: ncbi.nlm.nih.gov. Ayrıca, ölçeğin orijinal PDF dosyası burada mevcuttur: testis-kanseri-ve-kendi-kendine-testis-muayenesine-yonelik-saglik-inanclari-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Avci, I. A., & Altinel, B. (2018). The Validity and Reliability of Health Belief Scale for Testicular Cancer Self-Examination. American journal of men’s health, 12(3), 531–538.

[quads id=5]

Testis Kanseri ve Kendi Kendine Testis Muayenesine Yönelik Sağlık İnançları Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek, Duyarlılık alt boyutu (5 madde), Ciddiyet/Önemseme alt boyutu (10 madde), Yarar ve Sağlık Motivasyonu alt boyutu (6 madde), Engeller alt boyutu (9 madde), Öz Etkililik alt boyutu (4 madde) ve Sağlık Motivasyonu alt boyutu (3 madde) olmak üzere toplam 37 maddeden oluşmaktadır.