Kaya Tırmanışında Risk Alma Ölçeği

Özet

Kaya Tırmanışında Risk Alma Ölçeği (KTRAÖ), kaya tırmanışı sporuyla uğraşan bireylerin risk alma eğilimlerini ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlanmış 12 maddelik bir psikometrik araçtır. Ölçek, yüksek lisans tezi kapsamında Okay Can (2018) tarafından Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi’nde geliştirilmiştir ve sporcuların hem kendi algıladıkları hem de dışarıdan gözlemlenebilen risk alma boyutlarını değerlendirmektedir.

Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye’deki kaya tırmanışı popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir ölçüm sağladığını, iç tutarlılık katsayısının 0.85 olarak belirlendiğini göstermiştir. Ölçek, 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaya tırmanışı, risk alma, spor psikolojisi, uyarlama, KTRAÖ, psikometri, Temel Bileşenler Faktör Analizi.

Yazarlar

Okay Can

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, kaya tırmanışı sporu bağlamında bireylerin sergilediği ve algıladığı risk alma davranışlarını güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu uyarlama, uluslararası alanda kullanılan bir risk alma aracının Türk kültürüne ve diline uygunluğunu sınamayı hedeflemiştir.

KTRAÖ, özellikle tırmanış sırasında güvenlik protokollerine uyum, rota zorluğu seçimi ve tehlike değerlendirmesi gibi konularda sporcular arasındaki bireysel farklılıkları saptamak için tasarlanmıştır. Bu sayede, sporcuların riskli davranış profillerinin belirlenmesine ve bunlara yönelik eğitim stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlaması amaçlanmıştır.

Yapı

KTRAÖ, kaya tırmanışı ortamında risk alma eğilimini ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil eder. Ölçek, toplam 12 madde üzerinden iki ana faktörde toplanmıştır. Bu faktörler, riskin farklı tezahürlerini yakalamayı hedefler:

• Algılanan Risk Alma: 10 maddeden oluşur ve bireyin kendi riskli davranışlarını ne kadar fark ettiğini veya bu davranışlara ne kadar meyilli olduğunu yansıtır.
• Gözlenen Risk Alma: 2 maddeden oluşur ve dışarıdan fark edilebilecek, somut riskli eylemleri kapsar.

Uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin tek faktörlü yapısına karşın, Türk popülasyonunda iki faktörlü bir çözümün daha uygun olduğunu ortaya koymuştur.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini incelemek amacıyla verilere Temel Bileşenler Faktör Analizi uygulanmıştır. Analizde, Varimax dönüştürmesi kullanılarak maddelerin faktör yükleri incelenmiştir. Madde seçiminde, faktör yükü 0.40 ve daha büyük olan maddelerin ölçekte yer almasına karar verilmiştir.

Bu kapsamda, uyarlama sürecinde ölçekten herhangi bir maddenin çıkarılması gerekmemiştir. Ancak, uyarlama çalışması iki faktörlü bir yapıyı desteklerken, araştırmacı orijinal KTRAÖ’nün tek faktörlü olduğunu belirtmiştir. Bu durum, ölçeğin yapısal geçerliğinin kültürel adaptasyon bağlamında incelenmeye devam etmesi gerektiğini işaret etmektedir.

Güvenirlik

KTRAÖ’nün iç tutarlılık katsayısı, ölçeğin güvenilirliğini değerlendirmek üzere hesaplanmıştır. Ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) 0.85 olarak bulunmuştur.

Bu değer, psikometrik açıdan oldukça kabul edilebilir ve güçlü bir güvenilirlik seviyesine işaret etmektedir. Elde edilen yüksek iç tutarlılık, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı, yani kaya tırmanışında risk alma eğilimini ölçtüğünü göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısını belirlemek amacıyla, verilere Temel Bileşenler Faktör Analizi (PCA) uygulanmış ve ardından Varimax dik döndürme yöntemi kullanılmıştır. Bu analiz sonucunda, 12 maddelik ölçeğin iki ayrı faktör altında toplandığı görülmüştür:

1. Algılanan Risk Alma (10 madde)
2. Gözlenen Risk Alma (2 madde)

Faktör yüklerinin yüksek olması (0.40 üzeri), maddelerin ilgili alt boyutlarla güçlü bir ilişki içinde olduğunu göstermektedir. Bu iki faktörlü yapı, uyarlamanın Türk popülasyonunda risk alma davranışının ayrışmış boyutlarını ölçmedeki etkinliğini desteklemektedir.

Araç

Test Tipi: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: 12 maddeden oluşan, öz bildirim (self-report) tipi ölçektir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama dili).

Popülasyon Grubu: Kaya tırmanışı sporcuları ve bu spora aktif olarak katılan bireyler.

Yaş Grubu: Genç ve Yetişkin sporcular.

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki kaya tırmanışı topluluğundan alınan örneklem grubu üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır (1= uygun değil – 5= çok uygun). Ölçekten alınan yüksek puanlar, bireyin tırmanış faaliyetlerinde daha yüksek risk alma eğilimine sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

KTRAÖ, spor psikolojisi, psikometrik özellikler, Algılanan Risk Alma, Gözlenen Risk Alma, Likert tipi ölçek, Faktör Analizi.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected] (Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi ile ilişkili iletişim adresi)

Yazışma Adresi: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Muğla, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2018

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Okay Can ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçek bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiği için akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar genellikle yazarın izniyle ücretsizdir, ancak kullanım öncesinde mutlaka yazara danışılmalıdır.

Kaynaklar

Can, O. (2018). Kaya Tırmanışında Risk Alma Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması (Yüksek lisans tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Muğla.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: kaya-tirmanisinda-risk-alma-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Kaya Tırmanışında Risk Alma Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, herhangi bir değişikliğe uğratılmamalıdır. (Maddelerin tam metinleri kaynakta bulunmamaktadır.)

Ölçek toplamda 12 maddeden oluşmakta olup, iki alt boyuta ayrılmıştır:

• Algılanan risk alma (10 madde)
• Gözlenen risk alma (2 madde)