İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği

Özet

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği (İÖDÖ), ilköğretim öğrencileri arasındaki istenmeyen davranışları sistematik olarak ölçmek amacıyla Buket Alkaş tarafından 2010 yılında yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş öz bildirim tipi bir araçtır. Bu ölçek, öğrencilerin eğitim ortamlarında sergilediği olumsuz davranışları dört temel boyutta (Kurallara Uymama, Kişilere Zarar Verme, Aşağılama ve Kendine Zarar Verme) değerlendirmektedir. Ölçek, 4’lü Likert tipi derecelendirme yapısını kullanmakta olup, psikometrik analizler sonucunda 29 maddeden oluşmuştur.

Ölçeğin güvenirlik çalışmasında Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı .83 olarak bulunmuştur. Geçerlik çalışmaları ise Temel Bileşenler Analizi ile gerçekleştirilmiş ve ölçeğin dört faktörlü bir yapı sergilediği tespit edilmiştir. İÖDÖ, ilköğretim çağındaki öğrencilerin davranış sorunları üzerine yapılacak araştırmalar ve pedagojik müdahaleler için değerli bir kaynak sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İstenmeyen öğrenci davranışları, davranış sorunları, ilköğretim, psikometrik, ölçek geliştirme, Cronbach Alfa, okul disiplini.

Yazarlar

Buket Alkaş

Amaç

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği’nin temel amacı, ilköğretim kademesindeki öğrenciler arasında gözlemlenen istenmeyen ve uyumsuz davranışların türlerini, sıklığını ve yoğunluğunu bilimsel yöntemlerle belirlemektir. Ölçek, bu davranışların altında yatan faktörleri ve yaygınlık düzeylerini ortaya koyarak, eğitim bilimleri ve okul psikolojisi alanında çalışan araştırmacılara ve uygulayıcılara veri sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Ayrıca bu ölçek, öğrencilerin sergilediği davranış bozukluklarının erken teşhis edilmesine ve bu davranışları azaltmaya yönelik etkili okul temelli müdahale programlarının geliştirilmesine zemin hazırlamaktadır. Ölçeğin geliştirilmesi, 2010 yılında Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü’nde yürütülen bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Yapı

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği (İÖDÖ), öğrencilerin okul ve sosyal çevredeki olumsuz eylemlerini ölçen dört alt boyuttan oluşan çok faktörlü bir yapıyı temsil etmektedir. Ölçeğin nihai formunda toplam 29 madde bulunmaktadır. Bu maddeler, öğrencilerin hem diğer bireylere hem de kendilerine yönelik sergiledikleri zararlı ve kural dışı davranışları kapsamaktadır.

Ölçeğin alt boyutları ve madde sayıları şu şekildedir:

• Kurallara Uymama (8 madde): Sınıf veya okul ortamında belirlenen düzenleyici kurallara karşı gelme ve otoriteye direnme eğilimlerini ölçer. Örnek madde: “Derste izin alarak konuşurum.” (Ters madde olabilir).
• Kişilere Zarar Verme (10 madde): Başka öğrencilere yönelik fiziksel veya psikolojik zarar verme, zorbalık ve alay etme gibi saldırgan davranışları içerir. Örnek madde: “Öğrencilerle alay eder, dalga geçerim.”
• Aşağılama (6 madde): Akranları küçük düşürme, onur kırıcı veya cinsel içerikli şakalar yapma gibi sosyal kabulü zedeleyici davranışları kapsar. Örnek madde: “Öğrencilere cinsel içerikli şakalar yaparım.”
• Kendine Zarar Verme (5 madde): Bireyin kendi vücuduna veya sağlığına yönelik riskli ve tehlikeli eylemleri içerir. Örnek madde: “Kesici bir cisimle vücudumu çizerim (faça çekerim).”

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, yapı geçerliğini incelemek amacıyla Temel Bileşenler Analizi Yöntemi kullanılarak yürütülmüştür. Analiz sürecinde döndürme tekniği olarak Varimax dik döndürme yöntemi tercih edilmiştir. Başlangıçta 41 maddeden oluşan veri seti analiz edilmiştir.

İlk analiz sonuçları, öz değeri 1.00’ın üzerinde yedi faktörlü karmaşık bir yapıya işaret etmiştir. Bu çok faktörlü yapının, alt faktörlerin güvenirliğini olumsuz etkilemesi ve teorik beklentilerle uyumlu bir isimlendirmeyi güçleştirmesi nedeniyle daha sade bir yapıya ulaşılması hedeflenmiştir. Saçılım grafiği (scree plot) incelendiğinde, dördüncü faktöre kadar belirgin bir düşüş gözlenirken, beşinci faktörden sonra yatay bir seyir izlenmiştir. Bu bulgular ışığında, ölçeğin öz değeri 1.50 üzerinde olan dört faktörlü bir yapıya indirilmesi kararlaştırılmıştır.

Nihai dört faktörlü yapıyı oluşturmak için, birden fazla faktörde benzer yük değerleri alan ve madde öz değerleri düşük olan toplam 12 madde (1, 3, 12, 16, 17, 18, 23, 25, 26, 28, 33 ve 38. maddeler) analizden çıkarılmıştır. Bu titiz çalışma sonucunda, ölçek 29 maddelik, dört faktörlü ve yapısal olarak geçerli bir form kazanmıştır.

Güvenirlik

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirliği, yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak belirlenmiştir. Yapılan güvenirlik analizleri sonucunda, ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı .83 olarak rapor edilmiştir.

Psikometrik standartlara göre .70 ve üzeri Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. .83 değeri, İÖDÖ’nün yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip, güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısının belirlenmesinde kullanılan temel istatistiksel yöntem Temel Bileşenler Analizi (Principal Component Analysis) olmuştur. Bu analiz, ölçekte yer alan maddeler arasındaki ilişkileri inceleyerek, maddelerin hangi temel boyutlar altında toplandığını tespit etmeye odaklanmıştır. Faktörlerin daha kolay yorumlanabilmesi ve birbirinden ayrışması amacıyla dik döndürme tekniklerinden Varimax tercih edilmiştir.

Analiz sürecinde başlangıçta yedi faktör önerilmiş olsa da, ölçeğin teorik yapısını ve pratik kullanımını optimize etmek amacıyla dört faktörlü çözüme geçilmiştir. Bu dört faktörlü yapı, ölçeğin toplam varyansının önemli bir kısmını açıklamakta ve kuramsal olarak belirlenen davranış alt boyutlarıyla (Kurallara Uymama, Kişilere Zarar Verme, Aşağılama, Kendine Zarar Verme) uyum sağlamaktadır.

Araç

Test Türü: Geliştirme Ölçeği (Öz Bildirim)

Format: 4’lü Likert Ölçeği (1=her zaman – 4=hiç)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğrenci

Yaş Grubu: İlköğretim öğrencileri

Popülasyon Detayları: Çalışma, ilköğretim öğrencileri örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Psikometrik yöntemlerle geliştirilmiş bir ölçek olup, 29 maddeden ve dört alt boyuttan oluşmaktadır. Yüksek puanlar istenmeyen davranışların sıklığının yüksek olduğunu göstermektedir (Likert derecelendirmesi ters kodlanmış olabilir: 1=her zaman, 4=hiç).

Anahtar Kelimeler

Eğitim psikolojisi, okul disiplini, öğrenci davranışları, psikometrik özellikler, Temel Bileşenler Analizi, yüksek lisans tezi, davranışsal değerlendirme.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü (2010 tez çalışması kapsamında)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği, Buket Alkaş tarafından 2010 yılında yüksek lisans tezi olarak geliştirilmiştir. Ölçeğin akademik veya ticari amaçlarla kullanımı için sorumlu yazar Buket Alkaş’tan izin alınması tavsiye edilmektedir.

Tezin orijinal linki YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde mevcuttur: tez.yok.gov.tr

Kaynaklar

Alkaş, B. (2010). İlköğretim öğrencileri arasındaki istenmeyen öğrenci davranışlarının incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi burada indirilebilir: istenmeyen-ogrenci-davranislari-olcegi-toad.pdf

İstenmeyen Öğrenci Davranışları Ölçeği Maddeleri

Ölçek, 29 madde ve 4 alt boyuttan oluşmaktadır. Her bir alt boyut, ilgili davranış kategorisine ait örnek bir madde ile listelenmiştir:

• Kurallara Uymama (8 m): Derste izin alarak konuşurum.
• Kişilere Zarar Verme (10 m): Öğrencilerle alay eder, dalga geçerim.
• Aşağılama (6 m): Öğrencilere cinsel içerikli şakalar yaparım.
• Kendine Zarar Verme (5 m): Kesici bir cisimle vücudumu çizerim (faça çekerim).