Hedonik ve Faydacı Tüketim Davranışları Ölçeği

Özet

Hedonik ve Faydacı Tüketim Davranışları Ölçeği, tüketicilerin satın alma süreçlerinde sergiledikleri iki temel motivasyon türünü, yani haz odaklı (hedonik) ve işlev odaklı (faydacı) davranışları ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir araçtır. Ölçek, Taha Coşkun tarafından 2019 yılında yürütülen bir doktora tezi kapsamında oluşturulmuştur. Ölçek, iki ana bileşenden oluşur: 32 maddeden oluşan beş faktörlü Hedonik Tüketim Davranışları Ölçeği (HETD) ve 10 maddeden oluşan iki faktörlü Faydacı Tüketim Davranışları Ölçeği (FATD). Bu ölçek, özellikle farklı kuşakların tüketim alışkanlıkları ve tüketici etnosentrizmi ile tüketim davranışları arasındaki ilişkiyi incelemek için tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hedonik Tüketim, Faydacı Tüketim, Tüketici Davranışı, Ölçek Geliştirme, Tüketici Etnosentrizmi, Kuşaklar, Pazarlama Psikolojisi

Yazarlar

Taha Coşkun

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin tüketim faaliyetlerini yönlendiren hedonik ve faydacı güdüleri güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu iki motivasyon türü, tüketim literatüründe sıklıkla karşılaştırılan ve farklı sonuçlara yol açan önemli kavramlardır. Hedonik tüketim, duygusal deneyim, zevk, fantezi ve haz arayışına odaklanırken; faydacı tüketim, işlevsellik, verimlilik, mantık ve görev odaklılığı vurgular.

Ölçek, bu iki davranış yapısını alt boyutlarıyla birlikte ortaya koyarak, özellikle sosyo-demografik gruplar (kuşaklar gibi) veya kültürel eğilimler (tüketici etnosentrizmi gibi) bağlamında tüketim davranışlarının nasıl farklılaştığını analiz etmeye olanak tanır.

Yapı

Ölçek, birbirini tamamlayan iki bağımsız yapıdan oluşmaktadır: Hedonik Tüketim Davranışları (HETD) ve Faydacı Tüketim Davranışları (FATD).

Hedonik Tüketim Davranışları Ölçeği (HETD), toplam 32 maddeden ve beş faktörden oluşmaktadır:

• Hedonik Etki: Alışverişten duyulan anlık haz ve keyif durumu.
• Hedonik Adaptasyon: Ürünlerin işlevini yitirmeden yenilerini alma eğilimi.
• Edilgenlik Durumu: Çevresel ve sosyal medya etkileşimleri sonucu oluşan deneyimleme ve satın alma ihtiyacı.
• Dürtüsel Eğilim: Bütçeyi zorlama pahasına bile anlık beğeni üzerine yapılan satın almalar.
• Kimlik Yansıtma: Satın alınan ürünler ve hizmetler hakkındaki bilgileri sosyal çevreyle paylaşma isteği.

Faydacı Tüketim Davranışları Ölçeği (FATD), toplam 10 maddeden ve iki faktörden oluşmaktadır:

• Hedef Odaklılık: Alışveriş sırasında sadece planlanan ürünlere odaklanma ve amaç dışına çıkmama.
• Kontrol Odaklılık: Satın alma tercihlerinde mantık çerçevesinde kalma ve rasyonel kararlar verme isteği.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak incelenmiştir. Elde edilen faktör yapıları, tüketim davranışlarının teorik temelleriyle uyumlu olduğunu göstermiştir.

• HETD Geçerlik Bulguları: Açımlayıcı Faktör Analizi sonuçlarına göre, ölçek 5 faktörlü bir yapı göstermiştir. Bu beş faktörün birlikte açıkladığı toplam varyans oranı %59,75 olarak belirlenmiştir. Bu oran, yapının yeterli düzeyde açıklandığını göstermektedir.
• FATD Geçerlik Bulguları: Açımlayıcı Faktör Analizi sonuçlarına göre, 10 maddelik ölçek iki faktörlü bir yapı sergilemiştir. Bu iki faktörün birlikte açıkladığı toplam varyans oranı ise %55,47 olarak tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. Elde edilen katsayılar, ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır.

• HETD Güvenirlik Bulguları: Ölçeğin tümü için hesaplanan Cronbach Alfa katsayısı 0,951 gibi oldukça yüksek bir değerde bulunmuştur. Faktörlerin Cronbach Alfa katsayıları ise 0,826 ile 0,917 arasında değişmektedir. Bu değerler, HETD alt boyutlarının da yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.
• FATD Güvenirlik Bulguları: Ölçeğin tümü için hesaplanan Cronbach Alfa katsayısı 0,894 olarak saptanmıştır. Faktörlerin Cronbach Alfa katsayıları ise sırasıyla 0,866 ve 0,766 olarak belirlenmiştir. Bu sonuçlar, FATD yapısının da kabul edilebilir düzeyin üzerinde güvenilir olduğunu doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde, yapısal ayrışmayı netleştirmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, Hedonik ve Faydacı Tüketim Davranışlarının beklenen çok boyutlu yapısını desteklemiştir.

HETD için yapılan analizler, 32 maddenin beş farklı faktöre dağıldığını ve bu faktörlerin toplam varyansın büyük bir kısmını açıkladığını ortaya koymuştur. Benzer şekilde, FATD için yapılan analizler, 10 maddenin iki net faktöre ayrıştığını göstermiştir. Bu faktör yapısı, tüketicilerin haz ve fayda arayışlarını ölçmede ölçeğin ayırt edici gücünü pekiştirmektedir.

Araç

Test Türü: Ölçek Geliştirme

Format: 5’li Likert Ölçeği (1=her zaman – 5=hiçbir zaman). Derecelendirme formatının ters puanlama içerdiği dikkat çekmektedir.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Tüketiciler, Kuşak Araştırmaları (Özellikle farklı kuşaklara yönelik bir araştırma kapsamında kullanılmıştır).

Yaş Grubu: Yetişkin Tüketiciler (Doktora tezi popülasyonuna bağlı olarak değişebilir).

Popülasyon Detayları: Tüketim davranışları ve tüketici etnosentrizmi arasındaki ilişkiyi inceleyen geniş bir tüketici örneklemi.

Test Metodolojisi: Anket yöntemiyle veri toplama, geçerlik ve güvenirlik için istatistiksel analizler (Açımlayıcı Faktör Analizi, Cronbach Alfa katsayısı hesaplaması).

Anahtar Kelimeler

Tüketim Motivasyonu, Hedonik Etki, Faydacı Odaklılık, Pazarlama, Tüketici Psikolojisi, Ölçekleme, Tüketim Davranışları

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Taha Coşkun

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Tezin yapıldığı kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Taha Coşkun tarafından 2019 yılında tamamlanan doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin kullanım izinleri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçeğin orijinal çalışmasına YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilmektedir.

Tez linkine buradan ulaşılabilir: tez.yok.gov.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dökümanı indirme linki aşağıdadır: hedonik-ve-faydaci-tuketim-davranislari-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Coşkun, T. (2019). Hedonik ve faydacı tüketim davranışları ile tüketici etnosentrizmi arasındaki ilişki: Kuşaklara yönelik bir araştırma (Doktora tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.

[quads id=5]

Hedonik ve Faydacı Tüketim Davranışları Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

HETD (Hedonik Tüketim Davranışları) Yapısı: 32 madde beş faktörlü yapıdadır.

• Hedonik Etki (1m): Alışveriş yaptığımda büyük haz duyarım.
• Hedonik Adaptasyon (8m): Bir ürün eskimeden, bozulmadan veya kullanım ömrünü doldurmadan yenilerini satın alırım.
• Edilgenlik Durumu (15m): Reklamlarda, çevremde veya sosyal medyada gördüğüm ürünleri deneyimlemek (görmek, incelemek, satın almak) için alışverişe çıkarım.
• Dürtüsel Eğilim (21m): Hoşuma giden bir ürün olduğunda bütçemi zorlasa bile satın alırım.
• Kimlik Yansıtma (32m): Alışverişlerimle ilgili şeyleri (aldığım ürünler, hizmetler, mağaza, marka, fiyatlar vs.) çevremle paylaşmaktan keyif alırım.

FATD (Faydacı Tüketim Davranışları) Yapısı: 10 madde iki faktörlü yapıdadır.

• Hedef Odaklılık (33m): Alışveriş sırasında, sadece satın almak için çıktığım ürün/ürünlerle ilgilenirim.
• Kontrol Odaklılık (42m): Alışverişlerimde mantıklı tercihlerde bulunmak bana iyi hissettirir.