İş Ortamı Stres Ölçeği

Özet

İş Ortamı Stres Ölçeği (İOSÖ), Arkun Tatar (2009) tarafından geliştirilmiş, iş ortamında yaşanan stres düzeylerini kapsamlı bir şekilde ölçmeyi amaçlayan 70 maddelik bir psikometrik araçtır. Ölçek, psikometrik özelliklerinin belirlenmesi amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak güvenirlik ve geçerlik çalışmalarıyla desteklenmiştir. Yapısal olarak beş ana boyut ve bir alt boyut grubundan oluşan İOSÖ, stresin bireysel, kişiler arası, çevresel, özel yaşam ve örgütsel kaynaklarını ayrıştırmaktadır.

Ölçeğin genel güvenirlik katsayısı 0.96 gibi oldukça yüksek bir değere sahiptir, bu da aracın iç tutarlılığının mükemmel olduğunu göstermektedir. Ölçek, özellikle örgütsel psikoloji ve insan kaynakları yönetimi alanlarında, çalışanların iyi oluş düzeylerini değerlendirmek ve stres yönetimi programları geliştirmek için tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İş stresi, İş Ortamı Stres Ölçeği, örgütsel psikoloji, ölçek geliştirme, güvenirlik, geçerlik, doğrulayıcı faktör analizi.

Yazarlar

Arkun Tatar

Amaç

İş Ortamı Stres Ölçeği’nin (İOSÖ) temel amacı, çalışanların iş yaşamında karşılaştıkları stres faktörlerini ve bunların genel etkilerini bilimsel yöntemlerle ölçmek üzere geçerli ve güvenilir bir araç sunmaktır. Bu geliştirme çalışması, iş ortamına özgü stresin karmaşık ve çok boyutlu yapısını ortaya çıkarmayı hedeflemiştir.

Ölçek, sadece genel bir stres puanı vermekle kalmaz, aynı zamanda stresin kaynağına (bireysel, çevresel, örgütsel) odaklanarak müdahale stratejilerinin geliştirilmesine olanak tanır. Ölçek geliştirme çalışması, 2009 yılında 17. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi’nde sunulan bir bildiri ile duyurulmuştur.

Yapı

İOSÖ, iş ortamında deneyimlenen stres olgusunu hiyerarşik ve çok boyutlu bir yapı olarak ele almaktadır. Ölçek, genel toplam puanı altında beş temel boyutu ve bu boyutlardan biri olan Bireysel Boyut altında yer alan dört alt boyutu ölçmektedir. Bu yapı, stresin farklı tezahürlerini ve kaynaklarını ayrıştırmayı sağlar.

Ölçeğin birinci sıra (ana) boyutları şunlardır:

• Bireysel Boyut: Çalışanın kendi içsel tepkileri, sağlık durumu ve stresle başa çıkma mekanizmalarını içerir.
• Kişiler Arası İlişkiler Boyutu: İş arkadaşları ve yöneticilerle olan ilişkilerden kaynaklanan stres faktörlerini değerlendirir.
• Çevresel Boyut: Çalışma ortamının fiziksel koşulları, ergonomik faktörler ve dış etkenler kaynaklı stresi ölçer.
• Özel Yaşam Boyutu: İş ve aile/özel yaşam arasındaki denge veya çatışmadan kaynaklanan stresi inceler.
• Örgütsel Boyut: Kurumsal politikalar, yönetim tarzı, rol belirsizliği ve örgütsel yapıdan kaynaklanan stres unsurlarını kapsar.

Bireysel boyutun alt boyutları ise şunlardır:

• Duygusal ve Davranışsal Alt Boyut
• Fiziksel Alt Boyut
• Zihinsel Alt Boyut
• Genel Sağlık Alt Boyut

Geçerlik

İş Ortamı Stres Ölçeği’nin yapı geçerliği, önerilen beş boyutlu ve alt boyutlu hiyerarşik yapının ampirik veriye uygunluğunu test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiştir. Bu analiz, kurulan modelin veri setine yüksek düzeyde uyum sağladığını göstermiştir.

Model uyum indeksleri, kuramsal yapının doğrulanması açısından kabul edilebilir düzeydedir. Yapılan testler sonucunda model uyumu sağlanmıştır; χ²(38)=1727.451; p<0.001. Bu sonuçlar, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı iş ortamı stresi yapısını başarıyla temsil ettiğini ve yeterli düzeyde yapısal geçerlik sergilediğini teyit etmektedir.

Güvenirlik

İş Ortamı Stres Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirliği için hesaplanan katsayılar oldukça yüksektir. 70 maddelik ölçeğin bütünü için hesaplanan güvenirlik katsayısı (Cronbach Alfa) 0.96 olarak rapor edilmiştir. Bu değer, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı son derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Ölçeğin ana boyutları için elde edilen güvenirlik katsayıları da kabul edilebilir aralıktadır:

• Bireysel Boyut: 0.94
• Kişiler Arası İlişkiler Boyutu: 0.73
• Çevresel Boyut: 0.78
• Özel Yaşam Boyutu: 0.76
• Örgütsel Boyut: 0.82

Bireysel boyutun alt boyutlarının güvenirlik katsayıları da yüksek düzeyde tutarlılık sergilemektedir:

• Duygusal ve Davranışsal Alt Boyutu: 0.83
• Fiziksel Alt Boyutu: 0.80
• Zihinsel Alt Boyutu: 0.83
• Genel Sağlık Alt Boyutu: 0.82

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme çalışmasında, İş Ortamı Stres Ölçeği’nin yapısal modelinin doğrulanması amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA, araştırmacının önceden belirlediği faktör yapısının (beş ana boyut ve alt boyutlar) toplanan verilerle ne kadar uyumlu olduğunu test eden ileri bir istatistiksel tekniktir.

Analiz sonuçları, önerilen hiyerarşik yapının (beş ana faktör ve Bireysel boyut altındaki dört alt faktör) verilerle yüksek düzeyde uyumlu olduğunu kanıtlamıştır. Bu durum, İOSÖ’nün sadece toplam puan olarak değil, aynı zamanda belirlenen alt boyutlar bazında da iş stresi kaynaklarını güvenilir bir şekilde ayrıştırdığını göstermektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Development)

Format: 70 maddeden oluşan öz bildirim ölçeği. Derecelendirme formatı orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Çalışan yetişkinler ve profesyoneller.

Yaş Grubu: Yetişkin (18 yaş ve üzeri)

Popülasyon Detayları: İş ortamı stresi yaşayan veya potansiyel olarak yaşayabilecek tüm sektörlerdeki çalışan bireyler.

Test Metodolojisi: Anket tabanlı, öz bildirim yöntemi.

Anahtar Kelimeler

Örgütsel stres, psikometri, Doğrulayıcı Faktör Analizi, iş yaşam dengesi, psikolojik iyi oluş, personel yönetimi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2009

İzinler ve Ücret: Ölçeğin bilimsel veya ticari kullanımı için sorumlu yazar Arkun Tatar ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir. Telif hakları ve kullanım ücretleri hakkında en güncel bilgi yazar tarafından sağlanabilir.

Kaynaklar

• Tatar, A. (2009). Doğrulayıcı Faktör Analiziyle İş Ortamına Yönelik Stresi Ölçmek Üzere Bir Ölçek Geliştirme Çalışması: İş Ortamı Stres Ölçeği’nin (İOSÖ) Güvenirlik ve Geçerliliği. 17. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi, 21-23.

Makalenin orijinal sunumuna ait bağlantı:

http://www.ydd.org.tr/uploads/files/y%C3%B6netim%20ve%20organizasyon%20bildiri%20kitab%C4%B1.pdf

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: is-ortami-stres-olcegi-toad.pdf

İş Ortamı Stres Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Bu ölçeğin 70 maddelik içeriği, kaynak metinde doğrudan sağlanmamıştır. Maddeler için yazarla iletişime geçilmesi veya ilgili kongre bildiri kitabına başvurulması gerekmektedir.