İnternette Bilişsel Durum Ölçeği-İBDÖ

Özet

İnternette Bilişsel Durum Ölçeği (İBDÖ), orijinal bir ölçeğin Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur ve özellikle üniversite öğrencileri popülasyonunda problemli internet kullanımını belirlemede yardımcı bir araç olarak geliştirilmiştir. Ölçek, bireylerin internet kullanımına dair bilişsel durumlarını ve potansiyel bağımlılık eğilimlerini değerlendirmeyi amaçlar. Yapılan geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, İBDÖ’nün Türk kültürüne uygun, psikometrik açıdan sağlam bir ölçüm aracı olduğunu göstermiştir.

Ölçek, toplam 36 maddeden oluşmakta olup, 7’li Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanmaktadır. Uyarlama çalışması, İBDÖ’nün depresyon ve yalnızlık gibi ilgili psikolojik yapılarla beklenen ilişkileri sergilediğini doğrulamıştır.

Anahtar Kelimeler

İBDÖ, İnternette Bilişsel Durum, Problemli İnternet Kullanımı, Bağımlılık, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Üniversite Öğrencileri, Bilişsel Durum.

Yazarlar

Neslihan Keser Özcan, S. Buzlu (Uyarlama Çalışması)

Amaç

İnternette Bilişsel Durum Ölçeği-İBDÖ’nün temel amacı, bireylerin internet kullanımına eşlik eden bilişsel durumlarını, düşünce kalıplarını ve duygusal tepkilerini sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, özellikle internetin aşırı veya zorlayıcı kullanımıyla ilişkili psikolojik risk faktörlerini tespit etmek için tasarlanmıştır.

Ölçeğin uyarlama çalışması, Türk üniversite öğrencileri örnekleminde problemli internet kullanımının yaygınlığını ve şiddetini belirlemede kullanılabilecek, kültürel olarak geçerli bir araç sunmayı hedeflemiştir. Bu sayede, ilgili klinik ve akademik çalışmalara katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Yapı

İBDÖ, bireyin internetle kurduğu ilişkinin bilişsel boyutunu merkeze alır. Ölçülen yapı, internet kullanımının kişide yarattığı yoğun düşünsel meşguliyet, kontrol kaybı ve olumsuz sonuçlara rağmen kullanıma devam etme eğilimi gibi bağımlılık benzeri bilişsel durumları kapsamaktadır.

Bu yapı, genellikle dikkat ve odaklanmanın internet aktivitelerine yönelmesi, gerçek yaşam aktivitelerinin ihmal edilmesi ve internet dışındaki durumlarda huzursuzluk veya yoksunluk hissi gibi belirtilerle ilişkilidir. Ölçek, bu bilişsel ve davranışsal örüntüleri 36 madde aracılığıyla değerlendirir.

Geçerlik

İBDÖ’nün geçerlik sınamaları, benzer ölçeklerle yapılan karşılaştırmalı çalışmalar (eş zamanlı geçerlik) ile gerçekleştirilmiştir. Bu sınamalarda, İBDÖ puanları ile diğer psikolojik değişkenler arasında anlamlı korelasyonlar bulunmuştur.

• Pozitif İlişkiler: Ölçek puanları, depresyon ve yalnızlık düzeyleri ile aynı yönde, güçlü bir ilişki göstermiştir. Bu bulgu, problemli internet kullanımının genellikle olumsuz duygusal durumlarla birlikte ortaya çıktığı hipotezini desteklemektedir.

• Negatif İlişkiler: İBDÖ puanları ile algılanan sosyal destek arasında ters yönde bir ilişki tespit edilmiştir. Bu, sosyal destek düzeyi düşük olan bireylerin, internet kullanımına dair daha problemli bilişsel durumlara sahip olma eğiliminde olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ortaya koymuştur. İç tutarlık katsayısı (Cronbach’s Alpha) α=.91 olarak belirlenmiştir. Bu değer, ölçeği oluşturan maddelerin, ölçülmek istenen yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ifade eder ve psikometrik açıdan mükemmel kabul edilen bir düzeydedir.

Madde-toplam güvenirlik katsayıları .17 ile .66 arasında değişkenlik göstermektedir. Ayrıca, her bir maddenin varyansının alt grup puan varyansıyla arasındaki ilişki değerleri .40 ile .73 arasında bulunmuştur. Bu değerler, maddelerin ölçeğin genel puanına anlamlı katkılar sağladığını ve ölçeğin yapısal bütünlüğünü koruduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasında gerçekleştirilen faktör analizi, ölçeğin belirlenen faktör yapısının, orijinal ölçeğin yapısı ile yüksek düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu uyum, ölçeğin yapı geçerliğinin uluslararası standartlarda korunduğunu ve Türk popülasyonunda da benzer bilişsel boyutları ölçtüğünü teyit etmektedir.

Faktör yapısının orijinaliyle uyumu, İBDÖ’nün teorik olarak temellendirilmiş olan çok boyutlu yapıyı başarılı bir şekilde yansıttığını ve kültürel adaptasyon sürecinin başarılı olduğunu kanıtlamaktadır.

Araç Bilgileri

Test Tipi: Uyarlama

Format: Öz bildirim raporu (Self-report) şeklinde uygulanan, 36 maddeden oluşan bir Likert tipi ölçek.

Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Klinik Olmayan Popülasyon

Yaş Grubu: Genç Yetişkinlik (Özellikle üniversite öğrencileri)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki üniversite öğrencileri üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Maddeler, “kesinlikle katılmıyorum” (1) ile “kesinlikle katılıyorum” (7) arasında değişen 7 dereceli Likert tipinde puanlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Bağımlılık, Depresyon, Yalnızlık, Sosyal Destek, İç Tutarlılık, Psikometrik Araç, İnternet Kullanım Bozukluğu.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Neslihan Keser Özcan (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İBDÖ’nün Türkçe uyarlama çalışması 2005 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve izinleri için sorumlu yazar Neslihan Keser Özcan ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Bu çalışmanın orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir:
internette-bilissel-durum-olcegi-ibdo-toad.pdf

Kaynaklar

Keser Özcan, N. ve Buzlu, S. (2005). Problemli İnternet Kullanımını Belirlemede Yardımcı Bir Araç: “İnternette Bilişsel Durum Ölçeği”nin Üniversite Öğrencilerinde Geçerlik ve Güvenirliği. Bağımlılık Dergisi, 6(1), 19-26.

Makalenin resmi linki: uvt.ulakbim.gov.tr

İnternette Bilişsel Durum Ölçeği-İBDÖ Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek, toplam 36 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme, 7’li Likert tipi olup:

• “kesinlikle katılmıyorum” (1)

• “kesinlikle katılıyorum” (7)

Orijinal kaynakta maddeler listelenmemiştir. Maddelere erişim için ilgili makaleye başvurulması gerekmektedir.