İnme ve Afazi Yaşam Kalitesi- 39 Ölçeği

Özet

İnme ve Afazi Yaşam Kalitesi- 39 Ölçeği (İAYK-39), orijinal adı Stroke and Aphasia Quality of Life Scale-39 (SAQOL-39) olan aracın Türkçe adaptasyonudur. Bu ölçek, özellikle inme sonrası ortaya çıkan afazi durumunun hastanın genel yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, hastaların fiziksel, psikososyal ve iletişimsel işlevselliklerini değerlendirerek, konuşma bozukluğunun günlük yaşamdaki zorluklarını ve genel iyilik halini kapsamlı bir şekilde ortaya koymayı hedefler. Türkçeye uyarlama çalışması, ölçeğin kültürel bağlamda geçerli ve güvenilir bir araç olarak kullanılabilirliğini sağlamıştır.

İAYK-39, 39 maddeden oluşmakta olup, hastanın kendi algıladığı yaşam kalitesi düzeyini belirlemek için klinik araştırmalarda ve rehabilitasyon programlarının etkinliğini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır. Uyarlama çalışması, Anadolu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde yüksek lisans tezi olarak gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İnme, Afazi, Yaşam Kalitesi, Geçerlik, Güvenirlik, Uyarlama, Psikometri, SAQOL-39.

Yazarlar

Orijinal Ölçek Geliştiricileri: Hilari, Lincoln & Cox.

Türkçe Uyarlama Yazarı: Noyan, A.

Amaç

İnme ve Afazi Yaşam Kalitesi- 39 Ölçeği’nin temel amacı, inme geçirmiş ve bu durumun bir sonucu olarak afazi (konuşma ve dil bozukluğu) geliştirmiş bireylerin öznel yaşam kalitesi algılarını sistematik olarak ölçmektir. Bu ölçek, standart klinik değerlendirmelerin ötesine geçerek, dil bozukluğunun günlük aktiviteler, duygusal durum ve sosyal katılım üzerindeki etkilerini değerlendirir.

Bu aracın kullanımı, klinisyenlere ve araştırmacılara, rehabilitasyon müdahalelerinin hastanın yaşam kalitesini ne ölçüde iyileştirdiğini nicel verilerle görme imkanı sunar. Özellikle, afazinin yol açtığı iletişim kısıtlılıklarının hastanın sosyal izolasyonuna, özgüven kaybına veya fiziksel kısıtlılıklara katkısını belirlemek için tasarlanmıştır. Türkçe uyarlama çalışmasının amacı ise, ölçeğin Türkiye popülasyonunda kültürel ve dilbilimsel eşdeğerliğini sağlayarak, ülkedeki araştırmacılar ve sağlık profesyonelleri için kullanıma sunmaktır.

Yapı

İAYK-39, genellikle dört ana alt boyutta yapılandırılmış çok boyutlu bir ölçektir. Bu alt boyutlar, inme ve afazinin yaşam kalitesinin farklı yönlerine olan etkilerini temsil eder. Ölçek, bireyin yaşadığı zorlukları veya kısıtlılıkları belirli bir zaman dilimi içinde (genellikle son bir hafta veya ay) değerlendirmesini ister.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapılar (konstrüktler) şunlardır:

• Fiziksel Boyut: Hareketlilik, enerji seviyesi, yorgunluk ve fiziksel bağımsızlık gibi inmenin doğrudan etkilediği bedensel işlevleri kapsar.
• İletişim Boyutu: Konuşma, anlama, okuma ve yazma gibi afazi ile ilgili dil becerilerinin günlük yaşamdaki yeterliliğini değerlendirir.
• Psikososyal Boyut: Duygusal refah, sosyal etkileşim, özgüven, depresyon ve anksiyete gibi psikolojik ve sosyal uyumu içeren yönleri ölçer.
• Enerji Boyutu (Bazı versiyonlarda ayrı bir boyut olarak ele alınır): Günlük aktiviteleri sürdürme yeteneği ve genel canlılık hissi.

Geçerlik

Türkçe uyarlama çalışmasında geçerlik (validity) çalışmaları, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı (inme ve afazi sonrası yaşam kalitesi) ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılmıştır. Noyan (2013) tarafından yürütülen yüksek lisans tezinde, genellikle yapı geçerliği (faktör analizi yoluyla) ve ölçüt bağıntılı geçerlik (benzer konstrüktleri ölçen diğer geçerli ölçeklerle korelasyon) incelenir.

Orijinal SAQOL-39 ölçeği güçlü bir yapı geçerliğine sahiptir ve bu yapının Türkçe versiyonda da korunduğu varsayılmaktadır. Yapılan uyarlama çalışması, maddelerin kültürel olarak uygunluğunu ve dilbilimsel eşdeğerliğini sağlamak için uzman görüşleri ve geri çeviri yöntemlerini kullanmıştır. Geçerlik analizlerinin sonuçları, ölçeğin Türkiye’deki inme ve afazi popülasyonunda anlamlı ve doğru ölçümler sağladığını teyit etmektedir.

Güvenirlik

Güvenirlik (reliability) çalışmaları, ölçeğin tutarlı ve kararlı sonuçlar üretme yeteneğini değerlendirir. Türkçe uyarlama çalışmasında iç tutarlılık (internal consistency) ve test-tekrar test güvenirliği yöntemleri yaygın olarak kullanılmıştır.

• İç Tutarlılık: Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu gösteren Cronbach Alfa katsayısı, uyarlama çalışmasında yüksek çıkmıştır. Bu, ölçekteki tüm maddelerin aynı temel yapıyı ölçmeye katkıda bulunduğunu gösterir. Orijinal ölçekte olduğu gibi, Türkçe versiyonun da alt boyutlarda ve toplam puanda yüksek iç tutarlılığa sahip olduğu raporlanmıştır.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Aynı bireylere farklı zamanlarda uygulanan ölçek sonuçlarının korelasyonu incelenir. Yüksek korelasyon katsayısı, ölçeğin zaman içinde kararlı ölçümler sağladığını ve tesadüfi hatalardan etkilenmediğini gösterir. Bu sonuçlar, İAYK-39’un klinik uygulamalarda güvenle kullanılabileceğini desteklemektedir.

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama çalışması kapsamında yapılan Faktör Analizi, ölçeğin orijinal yapısını (dört boyutlu yapıyı) Türk örnekleminde doğrulayıp doğrulamadığını incelemek için kritik öneme sahiptir. Orijinal SAQOL-39, genellikle Fiziksel, Psikososyal, İletişim ve Enerji olmak üzere dört temel faktör altında toplanmıştır.

Uyarlama çalışmasında kullanılan Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), maddelerin beklenen alt boyutlara yüklendiğini göstermiştir. Bu analizler, Türkçe versiyonun da inme ve afazinin yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini multidisipliner bir şekilde ölçme yeteneğini koruduğunu kanıtlar. Faktör yüklerinin yeterli düzeyde olması, ölçeğin yapısal geçerliğinin güçlü olduğunu işaret eder.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon) / Öz Bildirim Ölçeği

Format: 5’li Likert Ölçeği (Genellikle 1 = Hiç yapamıyorum/Çok zorlanıyorum, 5 = Hiç zorlanmıyorum/Tamamen yapabiliyorum şeklinde derecelendirilir.)

Maddeler: 39 Madde

Dil Mevcut: Türkçe, İngilizce (Orijinal)

Popülasyon Grubu: İnme ve Afazi Tanısı Konmuş Bireyler

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üstü)

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, belirli bir inme sonrası dönemdeki (örneğin, 6 aydan fazla kronik dönem) afazili hastalar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Popülasyon detayları için Noyan (2013) tezine başvurulmalıdır.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulaması şeklinde gerçekleştirilebilir. Hastanın kendi algılarını yansıttığı öz bildirim formatındadır. Afazinin şiddetine bağlı olarak, maddelerin klinisyen veya eğitimli bir kişi tarafından okunması ve hastanın yanıtının kaydedilmesi gerekebilir.

Anahtar Kelimeler

SAQOL-39, Yaşam Kalitesi Ölçümü, Nöropsikoloji, Rehabilitasyon, Dil Bozuklukları, İletişim Becerileri, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Anadolu Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Uyarlama çalışmasının yapıldığı kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin ticari olmayan akademik ve klinik amaçlarla kullanımı için orijinal geliştiricilerden (Hilari, Lincoln & Cox) izin alınması gerekebilir. Türkçe uyarlama için kullanılan tezin erişim izinleri YÖK Ulusal Tez Merkezi tarafından belirlenir.

Ücret: Ölçeğin kendisi genellikle kamuya açık akademik kullanım için ücretsizdir, ancak yayıncının veya orijinal geliştiricinin şartlarına bağlıdır.

Test Yılı (Türkçe Uyarlama): 2013

Kaynaklar

1. Noyan, A. (2013). İnme ve afazi yaşam kalitesi-39 ölçeği: Türkçe’ye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresinden edinilmiştir. (Tezin doğrudan bağlantısı: tez.yok.gov.tr)

2. Hilari, K., Lincoln, N. B., & Cox, I. J. (2003). The Stroke and Aphasia Quality of Life Scale-39 (SAQOL-39): evaluation of acceptability and psychometric properties. Stroke, 34(8), 1944-1950. (Orijinal ölçeğin geliştirme referansı).

3. Hilari, K., Byng, S., Lamping, D. L., & Smith, S. C. (2001). Stroke and Aphasia Quality of Life Scale (SAQOL-39). Quality of Life Research, 10(4), 365-377.

İnme ve Afazi Yaşam Kalitesi- 39 Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri yüksek lisans tezi içinde yer almakta olup, telif hakları nedeniyle burada doğrudan yayımlanamamaktadır. Maddelerin tam listesine erişim için Noyan (2013) tarafından hazırlanan yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir. Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır.

Ölçeğin maddeleri dört ana alana odaklanmaktadır:

• Fiziksel Alan: Örnek maddeler genellikle yürüme, hareket etme, yorgunluk ve enerji düzeyleri ile ilgilidir. (Örn: “Yürürken ne kadar zorlanıyorsunuz?”)
• İletişim Alanı: Örnek maddeler konuşma, başkalarını anlama, telefon kullanma ve yazılı materyalleri okuma becerileri ile ilgilidir. (Örn: “Tanımadığınız biriyle konuşmakta ne kadar zorlanıyorsunuz?”)
• Psikososyal Alan: Örnek maddeler duygusal durum, özgüven, depresyon, sosyal aktivitelere katılma ve aile ilişkileri ile ilgilidir. (Örn: “Kendinizi ne kadar utangaç hissediyorsunuz?”)

Her bir madde, bireyin son bir haftalık deneyimini yansıtacak şekilde 5 dereceli bir Likert ölçeği üzerinde yanıtlanır.