İlaç Kullanmaya ilişkin Sağlık İnanç Ölçeği

Özet

İlaç Kullanmaya İlişkin Sağlık İnanç Ölçeği, bireylerin özellikle bilinçsiz ve reçetesiz ilaç kullanımına dair Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesindeki algılarını ve motivasyonlarını değerlendirmek amacıyla uyarlanmış 35 maddelik bir ölçektir. Ölçek, 6 farklı alt boyuttan oluşmakta olup, temel olarak bireyin hastalığa ve ilaç kullanımına dair duyarlılık, ciddiyet, yarar, engel algılarını, sağlık motivasyonunu ve öz-etkililik düzeyini ölçmektedir. Ölçeğin uyarlama çalışması, kadınların bilinçsiz ilaç kullanımını azaltmaya yönelik eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmek üzere gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İlaç kullanımı, Sağlık İnanç Modeli, sağlık algısı, öz-etkililik, uyarlama, bilinçsiz ilaç kullanımı, reçetesiz ilaç

Yazarlar

Zeynep ÇİÇEK

[quads id=5]

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin (özellikle kadınların) ilaç kullanma davranışlarına yönelik sağlık inançlarını ve algılarını sistematik bir şekilde ölçmektir. Ölçek, Sağlık İnanç Modeli’nin temel bileşenlerini kullanarak, bireyin ilaç kullanımından kaynaklanabilecek riskleri nasıl algıladığını ve koruyucu sağlık davranışlarına ne ölçüde motive olduğunu belirlemeyi hedefler.

Ölçek, Zeynep Çiçek tarafından yürütülen doktora tez çalışması kapsamında, Sağlık İnanç Modeli doğrultusunda verilen eğitimin kadınların bilinçsiz ve reçetesiz ilaç kullanımı üzerindeki etkisini değerlendirmede bir araç olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda, ölçek hem tanılayıcı hem de müdahale sonrası değişimleri ölçmeye yönelik bir amaca hizmet etmektedir.

Yapı

İlaç Kullanmaya İlişkin Sağlık İnanç Ölçeği, teorik temellerini Sağlık İnanç Modeli’nden almaktadır ve toplam 35 maddeden oluşan 6 alt boyuta sahiptir. Bu alt boyutlar, bireyin sağlık davranışlarını etkileyen temel bilişsel ve motivasyonel faktörleri temsil eder:

• Duyarlılık Algısı (6 Madde): Bireyin, reçetesiz ilaç kullanmaktan zarar görme ihtimalinin yüksek olduğu inancını ölçer.
• Önemseme/Ciddiyet Algısı (6 Madde): İlaç alerjisi veya zehirlenme gibi olası sonuçların ciddiyetine dair duyulan kaygıyı ve korkuyu değerlendirir.
• Sağlık Motivasyonu (6 Madde): Bireyin genel sağlık problemlerini erken teşhis ettirme ve sağlığını koruma yönündeki isteklilik düzeyini yansıtır.
• Yarar Algısı (4 Madde): Reçeteli ve bilinçli ilaç kullanımının kişisel faydalarına yönelik inancı ölçer.
• Engel Algısı (6 Madde): Reçete ile ilaç alma süreçlerinin veya prosedürlerinin zorluklarına dair algılanan engelleri değerlendirir.
• Öz-Etkililik (7 Madde): Bireyin ilaçlarını önerilen zaman aralıklarında ve doğru şekilde kullanabilme yeteneğine olan inancını (self-efficacy) ölçer.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, uyarlama çalışmasında Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiştir. DFA, ölçeğin teorik olarak belirlenen 6 alt boyutlu yapısının, çalışmanın yapıldığı örneklemde de istatistiksel olarak uygunluğunu ve geçerliğini doğrulamayı amaçlamıştır. Bu analiz, ölçeğin Sağlık İnanç Modeli’ne dayalı faktör yapısını koruduğunu göstermektedir.

Yapılan geçerlik çalışmaları, İlaç Kullanmaya İlişkin Sağlık İnanç Ölçeği’nin, ölçmek istediği psikolojik yapıları (SİM bileşenlerini) başarılı bir şekilde temsil ettiğini ve adaptasyon sürecinin başarılı olduğunu ortaya koymaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, madde-toplam puan korelasyonları ve Cronbach’s alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Literatürde kabul gören standartlara göre, ölçeklerin iç tutarlılığının onaylanması için madde-toplam puan korelasyonlarının 0.20’nin üzerinde veya anlamlı olması gerekmektedir. Ayrıca, Cronbach’s alpha değerinin ise genellikle 0.50’den büyük olması beklenmektedir.

Bu çalışmada elde edilen güvenirlik değerleri, ölçeğin alt boyutlarının kabul edilebilir düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğunu ve farklı maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda tutarlı olduğunu göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin psikometrik açıdan güvenilir bir araç olduğunu desteklemektedir.

Faktör Analizi

İlaç Kullanmaya İlişkin Sağlık İnanç Ölçeği’nin yapısal geçerliğini test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır. DFA, 35 maddelik ölçeğin 6 faktörlü orijinal yapısının (Duyarlılık Algısı, Önemseme/Ciddiyet Algısı, Sağlık Motivasyonu, Yarar Algısı, Engel Algısı ve Öz-Etkililik) ampirik verilerle ne ölçüde uyum sağladığını incelemiştir.

Yapılan analizler sonucunda elde edilen uyum iyiliği indeksleri, ölçeğin altı alt boyuttan oluşan yapısının teorik modelle yüksek düzeyde örtüştüğünü ve bu yapının Türk kültürüne uyarlanmasının geçerli olduğunu kanıtlamıştır. Bu, ölçeğin Sağlık İnanç Modeli bileşenlerini bağımsız ve tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: 35 maddelik, 6 alt boyutlu öz bildirim ölçeği.

Language Available: Türkçe

Population Group: Kadınlar

Age Group: Yetişkin

Population Details: Sağlık inanç modeli doğrultusunda verilen eğitimin kadınların bilinçsiz ve reçetesiz ilaç kullanımı üzerine etkisini inceleyen bir doktora tezi kapsamında kullanılmıştır.

Test Methodology: 5’li Likert tipi derecelendirme (1= kesinlikle katılmıyorum – 5= kesinlikle katılıyorum).

Anahtar Kelimeler

Sağlık İnanç Modeli, ilaç kullanımı, Cronbach’s alpha, Doğrulayıcı Faktör Analizi, Öz-Etkililik, Duyarlılık Algısı, Engel Algısı

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: Bilinmiyor

Correspondence Address: Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Erzurum (Tez çalışmasının yapıldığı kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Zeynep Çiçek tarafından 2012 yılında tamamlanan doktora tezi kapsamında kullanılmış ve uyarlanmıştır. Kullanım izinleri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Test Yılı: 2012

The original PDF can be downloaded here: ilac-kullanmaya-iliskin-saglik-inanc-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Çiçek, Z. (2012). Sağlık inanç modeli doğrultusunda verilen eğitimin kadınların bilinçsiz ve reçetesiz ilaç kullanımı üzerine etkisi (Doktora tezi). Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Erzurum. Tez tam metnine YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden ulaşılabilir: tez.yok.gov.tr

[quads id=5]

İlaç Kullanmaya İlişkin Sağlık İnanç Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

6 alt boyut ve 35 madde

• Duyarlılık Algısı (6m): Reçetesiz ilaç kullanmaktan zarar görme ihtimalim çok yüksek
• Önemseme/Ciddiyet Algısı (6m): İlaç alerjisi (zehirlenme) beni korkutur
• Sağlık Motivasyonu (6m): Sağlık problemlerimi erkenden teşhis ettirmek isterim.
• Yarar Algısı (4m): Reçeteli ilaç kullanmak benim yararımadır
• Engel Algısı (6m): Reçete ile ilaç almak prosedürlerden dolayı benim için çok zor.
• Öz-Etkililik (7m): İlaçlarımı önerilen zaman aralıklarında kullanabilirim.