İlaç Kötüye Kullanım Tarama Testi

Özet

İlaç Kötüye Kullanım Tarama Testi (DAST-10), bireylerde alkol ve tütün dışındaki maddelerin kötüye kullanımının ciddiyetini ve yaygınlığını hızlı bir şekilde taramak amacıyla tasarlanmış kısa, on maddelik bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu ve psikometrik özellikleri, Evren ve arkadaşları (2014) tarafından özellikle yüksek riskli bir popülasyon olan cezaevi ortamında değerlendirilmiştir. Çalışma, testin bu özelleşmiş popülasyonda madde kullanım bozukluklarını güvenilir ve geçerli bir şekilde tespit edebilme yeteneğini incelemeyi amaçlamıştır. DAST-10, klinik ve araştırma alanlarında madde kullanım problemleri için hızlı bir ön değerlendirme imkanı sunar.

Anahtar Kelimeler

Madde kötüye kullanımı, tarama testi, DAST-10, psikometrik özellikler, cezaevi ortamı, Türkçe adaptasyon, madde kullanım bozukluğu, bağımlılık.

Yazarlar

Cuneyt Evren, Kültegin Ögel, Betül Evren, Mustafa Bozkurt.

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerde yasal olmayan veya reçetesiz kullanılan maddelerin kötüye kullanım düzeylerini ve bu kullanıma bağlı ortaya çıkan sorunların şiddetini tespit etmektir. DAST-10, bireyin son on iki ay içerisindeki madde kullanımıyla ilgili davranışsal ve sosyal sonuçları değerlendirerek, daha ileri tanısal değerlendirmeye ihtiyaç duyulup duyulmadığına dair hızlı bir gösterge sağlar.

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması (Evren ve ark., 2014), testin Türk kültürüne ve özellikle yüksek prevalansın beklendiği cezaevi ortamına uygunluğunu test etmeyi hedeflemiştir. Bu adaptasyon, klinisyenlere ve araştırmacılara Türkiye’deki riskli popülasyonlarda madde kullanım sorunlarını taramak için standartlaştırılmış bir araç sağlamıştır.

Yapı

DAST-10, alkol ve tütün hariç diğer uyuşturucu maddelerin veya reçeteli ilaçların kötüye kullanımına ilişkin tek boyutlu bir yapıyı ölçer. Bu yapı, sadece kullanım sıklığını değil, aynı zamanda kullanımın bireyin yaşamında yarattığı olumsuz sonuçları ve işlev bozukluklarını da kapsar. Ölçek maddeleri, kişinin madde kullanımını kontrol etme yeteneği, sağlık sorunları, sosyal ilişkilerde bozulma ve yasal sorunlar gibi alanlara odaklanır. Bu sayede, madde kötüye kullanımı spektrumundaki problemin şiddetine dair genel bir skor elde edilir.

Geçerlik

Evren ve arkadaşları (2014) tarafından yürütülen Türkçe adaptasyon çalışmasında, ölçeğin geçerliği, eş zamanlı geçerlik ve ayırt edici geçerlik çalışmaları ile incelenmiştir. Çalışmada, DAST-10’un, benzer bir madde kullanım tarama testi olan DUDIT (Drug Use Disorders Identification Test) ile korelasyonu incelenmiştir. Ayrıca, klinik tanı kriterlerine (DSM) göre belirlenen madde kullanım bozukluğu olan bireyleri olmayanlardan ne kadar başarılı ayırdığına bakılmıştır. Bu tür çalışmalar, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü, yani geçerlik düzeyini gösterir.

Güvenirlik

Güvenirlik analizleri, ölçeğin ölçümlerinde tutarlılık ve kararlılık olup olmadığını belirler. Evren ve arkadaşları (2014) tarafından sunulan çalışmada, DAST-10’un Türkçe versiyonunun iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçeğin on maddesinin de aynı temel yapıyı, yani madde kötüye kullanımının şiddetini, tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Orijinal DAST-10 ölçeğinin yüksek güvenirlik değerlerine sahip olduğu bilinmektedir.

Faktör Analizi

DAST-10, isminden de anlaşılacağı gibi, kısa ve öz bir tarama aracıdır ve genellikle tek boyutlu bir yapı sergilemesi beklenir. Türkçe adaptasyon çalışmasında (Evren et al., 2014), ölçeğin bu tek faktörlü yapısının Türk popülasyonunda da korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizleri uygulanmıştır. Faktör analizleri, maddelerin teorik olarak ölçtüğü tek bir yapının, ampirik verilerle de desteklenip desteklenmediğini göstererek yapı geçerliğine katkıda bulunur. Bu analizler, ölçeğin basit skorlama sisteminin altında yatan psikometrik temeli sağlamlaştırır.

Ölçüm Aracı

Test Türü: Geliştirme/Adaptasyon (Orijinali DAST-10)

Format: 10 maddeden oluşan, kendini raporlama formatında kısa bir tarama aracıdır. Maddeler genellikle “Evet/Hayır” şeklinde yanıtlanır.

Mevcut Diller: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Evren ve ark. Adaptasyonu).

Popülasyon Grubu: Klinik ve genel popülasyonda madde kullanım riski taşıyan veya bağımlılık belirtileri gösteren yetişkinler.

Yaş Grubu: Genellikle 18 yaş ve üzeri yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Evren ve arkadaşları (2014) çalışması özelinde, Türkiye’deki cezaevi ortamında bulunan, madde kullanım bozukluğu tanısı almış veya risk altında olan hükümlüler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Bireylerin son on iki ay içinde madde kullanımıyla ilgili yaşadıkları sorunlara yanıt vermeleri istenir. Toplam puan, bireyin madde kötüye kullanım düzeyinin şiddetine işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Tarama, psikoloji, geçerlik, güvenirlik, psikiyatri, bağımlılık taraması, DUDIT, cezaevi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar Cuneyt Evren)

Yazışma Adresi: Cuneyt Evren (Detaylı yazışma adresi kaynakta belirtilmemiştir.)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Orijinal Drug Abuse Screening Test (DAST-10) yaygın olarak kullanılan ve genellikle klinik ve araştırma amaçlı kullanım için ücretsiz olan bir araçtır. Türkçe versiyonun psikometrik özellikleri 2014 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve telif hakları ile ilgili kesin izinler için sorumlu yazar Cuneyt Evren ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Referanslar

Evren, C., Ogel, K., Evren, B., & Bozkurt, M. (2014). Psychometric properties of the Turkish versions of the Drug Use Disorders Identification Test (DUDIT) and the Drug Abuse Screening Test (DAST-10) in the Prison Setting. Journal of psychoactive drugs, 46(2), 140-146.

Makalenin orijinal bağlantısı: 0210qef16-y-https-www-tandfonline-com.proxy2.marmara-elibrary.com

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: drug-abuse-screening-test-dast-10-toad.pdf

İlaç Kötüye Kullanım Tarama Testi Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte detaylı olarak listelenmemiştir. Bu maddeler, DAST-10’un orijinal yapısına uygun örnek maddeler olup, Türkçe adaptasyonun kesin maddeleri için yukarıdaki referans yayına başvurulması gerekmektedir.

1. Son 12 ay içinde reçetesiz ilaçları veya yasa dışı maddeleri (alkol ve tütün hariç) kullandınız mı?
2. Madde kullanımınızı azaltmayı veya kontrol altına almayı denediniz mi, ancak başarısız oldunuz mu?
3. Madde kullanımınız nedeniyle kendinizi kötü hissettiğiniz veya utandığınız oldu mu?
4. Hiçbir zaman madde kullanımınızla ilgili yasal sorunlar yaşadınız mı?
5. Madde kullanımınız nedeniyle aile veya arkadaşlarınızla sorun yaşadınız mı?
6. Maddeleri kullanırken size zarar verecek bir şey yaptınız mı (örneğin, tehlikeli araç kullanmak)?
7. Madde kullanımınız nedeniyle işten ayrılmak veya okuldan uzaklaşmak zorunda kaldınız mı?
8. Madde kullanımınız nedeniyle depresyon, halüsinasyonlar veya diğer sağlık sorunları yaşadınız mı?
9. Hiçbir zaman madde kullanımınızla ilgili tıbbi veya psikolojik tedavi aldınız mı?
10. Madde kullanımınızdan dolayı kendinize zarar verme düşünceniz oldu mu?