Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği

Özet

Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği (AİKETÖ), ebeveynlerin çocuklarına yönelik ilaç kullanımı konusundaki tutumlarını, bilgi düzeylerini ve akılcı ilaç kullanımı prensiplerine uygun davranışlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, Arzu Çelebi tarafından 2018 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiş olup, sağlık bilimleri alanında ebeveyn eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmede önemli bir rol üstlenmektedir. AİKETÖ, ebeveynlerin ilaç yönetimi süreçlerine dair inançlarını ve uygulamalarını iki temel alt boyutta ele almaktadır.

Ölçek, 5’li Likert tipi ölçek formatında olup, hem olumlu hem de olumsuz maddeler içermekte ve güvenirlik katsayıları (Cronbach Alfa= 0.887) yüksek düzeyde iç tutarlılığa işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Akılcı ilaç kullanımı, ebeveyn tutumu, sağlık bilimleri, tutum ölçeği, psikometri, ilaç güvenliği, ebeveyn eğitimi.

Yazarlar

Arzu Çelebi

Amaç

Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği’nin temel amacı, ebeveynlerin çocuklarının medikal tedavileri sırasında sergiledikleri ilaç kullanım alışkanlıklarını ve bu alışkanlıkların altında yatan bilişsel ve duygusal eğilimleri kantitatif olarak değerlendirmektir. Ölçek, ebeveynlerin doğru dozaj, saklama koşulları, hekim tavsiyesine uyum ve ilaç etkileşimleri gibi konulardaki tutumlarını ölçerek, akılcı olmayan ilaç kullanım risklerini belirlemeyi hedefler.

Elde edilen veriler, halk sağlığı uzmanlarına ve sağlık personeline, yanlış ilaç kullanımını azaltmaya yönelik hedefe odaklı eğitim ve müdahale stratejileri geliştirmede somut bir zemin sunmaktadır. Ölçek, özellikle koruyucu sağlık hizmetleri ve pediatrik sağlık bakımı alanlarında kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Yapı

AİKETÖ, ebeveyn tutumlarının çok boyutlu yapısını ölçmek üzere tasarlanmıştır. Güvenirlik ve geçerlik çalışmaları sonucunda ölçeğin iki temel alt boyuttan oluştuğu belirlenmiştir. Bu boyutlar, ebeveynlerin ilaç kullanımına dair hem pratik bilgilerini hem de inanç sistemlerini kapsamaktadır:

• Doğru ve Bilinçli Kullanım: Bu boyut, ilaçların kullanım talimatlarına kesinlikle uyulması, doz atlanmaması, saklama koşullarına dikkat edilmesi gibi pratik ve bilişsel yeterliliğe dayalı tutumları ölçer. Bu alt boyutun yüksek puan alması, ebeveynin ilaç yönetimi konusunda bilinçli davrandığını gösterir.
• Etkili ve Güvenli Kullanım: Bu boyut, ilacın etkinliğine olan güveni, yan etkilerin takibini ve hekim tavsiyesi olmadan ilaç değiştirme veya bırakma gibi riskli davranışlardan kaçınma eğilimini kapsar. Bu, ilaç güvenliğine yönelik algılanan tutum yapısını yansıtır.

Geçerlik

Ölçeğin yapısal geçerliği, Kapsam Geçerlik İndeksi (KGİ) kullanılarak incelenmiştir. KGİ, uzman görüşleri doğrultusunda maddelerin ilgili yapıyı ölçme yeterliliğini değerlendiren istatistiksel bir ölçüttür. Araştırmada, formun son haline alınacak maddelerin toplam Kapsam Geçerlik Ortalamaları (KGO) üzerinden hesaplanan KGİ değeri 0.05 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.

Literatürde kabul gören standartlara göre, KGİ değerinin 0.67’nin üzerinde olması, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı başarıyla temsil ettiğini gösterir. Bu araştırmada hesaplanan KGİ değeri 0.71 olarak tespit edilmiştir. Bu bulgu, Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği’nin güçlü bir kapsam ve yapı geçerliğine sahip olduğunu teyit etmektedir.

Güvenirlik

AİKETÖ’nün iç tutarlılığı, Cronbach alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. Genel ölçek için hesaplanan Cronbach alfa katsayısı 0.887 olarak bulunmuştur, bu değer ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır.

Alt boyutların güvenirlik analizleri de yüksek iç tutarlılığı desteklemektedir:

• Doğru ve Bilinçli Kullanım alt boyutu için Cronbach alfa katsayısı: 0.894
• Etkili ve Güvenli Kullanım alt boyutu için Cronbach alfa katsayısı: 0.771

Ayrıca, ölçek maddelerinin madde toplam puan korelasyonlarının 0.22 ile 0.61 arasında değiştiği belirlenmiştir. Bu değerler, her bir maddenin genel ölçek puanına anlamlı ve pozitif katkı sağladığını ve ölçek içindeki homojenliğin yeterli düzeyde olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliğini belirlemek amacıyla faktör analizi yöntemleri kullanılmıştır. Güvenirlik bulgularında da görüldüğü gibi, analizler sonucunda ölçeğin ebeveyn tutumunu iki ana faktör (alt boyut) altında topladığı belirlenmiştir: Doğru ve Bilinçli Kullanım ile Etkili ve Güvenli Kullanım.

Bu iki faktörlü yapı, ebeveynlerin akılcı ilaç kullanımına dair tutumlarının tek boyutlu bir bilgi veya davranış seti olmadığını; aksine, hem rasyonel uygulama bilgisini hem de ilaç güvenliğine yönelik risk algısı ve inançları içeren karmaşık bir yapıyı yansıttığını göstermektedir. Bu faktör ayrımı, ölçeğin yapısal netliğini ve teorik temellere uygunluğunu sağlamaktadır.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 5’li Likert tipi ölçek.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ebeveynler.

Yaş Grubu: Ebeveynlik rolünü üstlenen yetişkin popülasyon.

Popülasyon Detayları: Ölçek, doktora tezi kapsamında Atatürk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, Likert tipi derecelendirme kullanır. Katılımcılar her bir ifadeye 1’den 5’e kadar puan verirler:

1. Olumlu Maddelerin Puanlanması:
• 1 = kesinlikle katılmıyorum
• 2 = katılmıyorum
• 3 = kararsızım
• 4 = katılıyorum
• 5 = tamamen katılıyorum
2. Olumsuz (Ters) Maddelerin Puanlanması:
• 5 = kesinlikle katılmıyorum
• 4 = katılmıyorum
• 3 = kararsızım
• 2 = katılıyorum
• 1 = tamamen katılıyorum

Anahtar Kelimeler

Ebeveyn eğitimi, ilaç yönetimi, halk sağlığı, sağlık tutumları, psikometri, KGİ, Cronbach alfa.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Atatürk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2018 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiş ve kullanıma sunulmuştur. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Arzu Çelebi ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi tavsiye edilmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: akilci-ilac-kullanimina-yonelik-ebeveyn-tutum-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Çelebi, A. (2018). Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeğinin geliştirilmesi (Yayınlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Erzurum. Tez bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte listelenmemiştir. Maddeler için yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.