Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği

Özet

Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği (AİKÖ), bireylerin akılcı ilaç kullanımı (AİK) konusundaki bilgi düzeylerini, tutumlarını ve davranış eğilimlerini ölçmek amacıyla Türkçeye uyarlanmış 21 maddelik bir ölçektir. Ölçek, özellikle ilaçların doğru reçete edilmesi, uygun dozda ve sürede kullanılması, saklanması ve genel ilaç bilgisi gibi kritik alanlardaki yanlış inanışları ve doğru uygulamaları değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Bu ölçek, halk sağlığı çalışmalarında ve eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmede önemli bir psikometrik araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Eğitimi, Sağlık Davranışı, Halk Sağlığı, Uyarlama, Geçerlilik, Güvenilirlik.

Yazarlar

Zeynep Demirtaş, G. Dağtekin, R. Sağlan, M. Alaiye, M. F. Önsüz, B. Işıklı, F. S. Kılıç, S. Metintaş.

Amaç

Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin ilaç kullanım alışkanlıklarının Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından belirlenen rasyonel standartlara ne kadar uygun olduğunu belirlemektir. Ölçek, özellikle ilaçların gereksiz kullanımı, yanlış dozaj veya sürede bırakılması gibi akılcı olmayan davranışları tespit etmeye odaklanarak, halk sağlığı alanındaki müdahale programlarına veri sağlamayı hedefler.

Bu uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin Türk kültürüne ve sağlık sistemine uygunluğunu test ederek, Türkiye’deki popülasyonlarda güvenilir ve geçerli ölçümler yapılabilmesine olanak tanımıştır.

Yapı

Ölçek, katılımcıların ilaç kullanımına dair bilgi ve davranışlarını ölçen tek boyutlu bir yapıya sahiptir. Ölçülen bu yapı, bireyin ilaç kullanımıyla ilgili bilgiyi doğru şekilde algılama, hekim tavsiyelerine uyma ve ilaçları güvenli bir şekilde yönetme becerilerini kapsar. Maddeler, reçete yetkisi, tedavi süresi, ilaçların maliyeti ve saklama koşulları gibi Akılcı İlaç Kullanımının farklı yönlerini sorgulamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geçerliliği, kriter geçerliliği yaklaşımıyla test edilmiştir. Çalışmada, katılımcıların ilacı hekimin önerdiği şekil, miktar ve sürede kullanıp kullanmadığına dair davranışsal bir ölçüt kullanılmıştır.

Bu davranışsal ölçüte doğru cevap veren bireyler “akılcı ilaç kullananlar” olarak tanımlanmıştır. Ölçeğin geçerliliğinin belirlenmesinde, uygun akılcı ilaç kullanımı davranışı gösteren kişilerin ölçekten daha yüksek puan alacağı öngörüsü temel alınmıştır. Bu yöntem, ölçeğin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı yapıyı, somut ve gözlemlenebilir davranışlarla ne kadar tutarlı ölçtüğünü göstermiştir.

Güvenirlik

Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği’nin iç tutarlılığı, Cronbach’s alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Yapılan analiz sonucunda ölçeğin Cronbach’s alpha değeri 0.79 olarak bulunmuştur.

Bu değer, psikometrik standartlara göre kabul edilebilir düzeyde iyi bir iç tutarlılığa işaret etmektedir. 0.70 üzerindeki alpha değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve dolayısıyla elde edilen sonuçların güvenilir olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Kaynak içerikte ölçeğin faktör yapısına (açımlayıcı veya doğrulayıcı faktör analizi) dair detaylı bilgi sunulmamıştır. Ancak, 21 maddelik yapının tek boyutlu bir bilgi ve tutum ölçeği olarak işlev gördüğü varsayılmaktadır. Uyarlama çalışmasının tam metninin incelenmesi, ölçeğin alt boyutları veya faktör yükleri hakkında kesin bilgi sağlayacaktır.

Enstrüman Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Bilişsel bilgi ve tutumları ölçen 21 maddelik öz bildirim ölçeği.

Derecelendirme: Üçlü Likert tipi derecelendirme sistemi kullanılmıştır: Doğru, Yanlış ve Bilmiyorum.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (İlaç kullanan bireyler).

Yaş Grubu: Belirtilmemiştir (Yetişkin veya genç yetişkin popülasyonlar için uygundur).

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi’nde yayınlanmıştır; bu da örneklemin büyük ihtimalle Türkiye’deki bir bölgesel veya öğrenci popülasyonundan alındığını düşündürmektedir.

Test Metodolojisi: Kağıt veya dijital ortamda uygulanan, katılımcının kendi beyanına dayalı anket metodolojisi.

Anahtar Kelimeler

Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Yönetimi, Ölçek Uyarlaması, Halk Sağlığı, Psikometri, Cronbach Alpha, Sağlık Okuryazarlığı.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Zeynep Demirtaş

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2018 (Uyarlama çalışmasının yayın yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik ve araştırma amaçlı kullanımlar için genellikle yazarın izniyle ücretsiz olarak erişilebilir. Ticari kullanım için yazarla iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

Demirtaş, Z., Dağtekin, G., Sağlan, R., Alaiye, M., Önsüz, M. F., Işıklı, B., Kılıç, F. S. ve Metintaş, S. (2018). Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği geçerlilik ve güvenilirliği. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi. 3(3):37-46.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: akilci-ilac-kullanimi-olcegi-toad.pdf

Akılcı İlaç Kullanımı Ölçeği Maddeleri

Ölçeğin toplam madde sayısı 21’dir. Aşağıda örnek maddeler listelenmiştir:

• Sadece hekimler ilaç önerisinde bulunabilir.
• Her ilacın tedavi süresi birbirine eşittir.
• Daha pahalı olan ilaçlar daha etkilidir.
• İlaçlarımızı evde nerde saklamamız gerektiğini eczacımıza sorabiliriz.