İçme-Kullanma Suları Risk Algısı (İKSURA) Ölçeği

Özet

İçme-Kullanma Suları Risk Algısı (İKSURA) Ölçeği, bireylerin ve özellikle yerel yönetim sorumlularının, içme ve kullanma sularının kalitesi ve güvenliği hakkındaki risk algısı düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, 2020 yılında Arıkan, Tellioğlu ve Tekin tarafından, Türkiye’deki köy muhtarları örneğinde, su kaynaklarına ilişkin potansiyel tehlikelere yönelik algısal değerlendirmeleri belirlemek üzere bir ölçek geliştirme çalışması olarak literatüre kazandırılmıştır. Bu araç, halk sağlığı ve çevre yönetimi alanlarında su güvenliği risklerinin yönetiminde kritik rol oynayan kişilerin öznel değerlendirmelerini anlamak için önemli bir kaynaktır.

Geliştirme çalışması, su risk algısının çok boyutlu yapısını ortaya koymayı ve bu algı düzeylerinin demografik veya yönetimsel faktörlerle ilişkisini incelemeyi amaçlamıştır. İKSURA Ölçeği, su kalitesine ve su yönetimine dair algılanan tehditleri sistematik bir biçimde değerlendirerek, risk iletişim stratejilerinin etkinliğini artırmaya yönelik zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İKSURA, Risk Algısı, İçme Suyu, Su Güvenliği, Ölçek Geliştirme, Köy Muhtarları, Halk Sağlığı, Çevre Yönetimi.

Yazarlar

İnci Arıkan, Mehmet Tellioğlu, Öznur F. Tekin.

Amaç

İKSURA Ölçeği’nin temel amacı, içme ve kullanma sularının kaynak, depolama ve dağıtım süreçlerinde karşılaşılabilecek biyolojik, kimyasal ve fiziksel risklere dair mevcut algı düzeylerini nicel olarak belirlemektir. Çalışma, özellikle su güvenliğinden sorumlu olan köy muhtarları gibi kilit pozisyonlardaki yerel yöneticilerin risk değerlendirmelerini ölçmeyi hedeflemiştir. Bu popülasyonun seçilmesi, onların su kaynaklarının yönetimi ve halkın bilgilendirilmesi süreçlerindeki merkezi rollerinden kaynaklanmaktadır.

Ölçek, su yönetimi uygulamalarındaki risk algısındaki olası eksiklikleri veya hatalı değerlendirmeleri tespit ederek, yerel yönetimlerin su güvenliği politikalarını ve risk iletişim stratejilerini bilimsel veriler ışığında geliştirmelerine katkı sağlaması amacıyla tasarlanmıştır. Bu sayede, halk sağlığını tehdit edebilecek risklerin önlenmesi hedeflenmektedir.

Yapı

İKSURA Ölçeği, bireylerin su kaynaklarının kirlilik potansiyeli, sağlık üzerindeki olası etkileri ve mevcut su yönetimi uygulamalarının yeterliliği hakkındaki öznel inanç ve değerlendirmelerini kapsayan risk algısı yapısını ölçmektedir. Psikolojik açıdan risk algısı, sadece tehlikenin nesnel olasılığını değil, aynı zamanda bu tehlikenin bireyde yarattığı öznel kaygı, endişe ve kontrol edilebilirlik hissini de içerir.

Ölçek, su kalitesine yönelik çevresel ve yönetimsel risk faktörlerinin algılanma biçimini çok boyutlu olarak ele almakta olup, genellikle suyun fiziksel görünümü, kaynağın güvenilirliği ve suyun neden olabileceği sağlık sorunları gibi alt boyutlardan oluşur. Geliştirme çalışması, bu yapısal boyutların birbirinden ayrıştığını ve su risk algısının karmaşık bir bilişsel süreç olduğunu doğrulamıştır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme sürecinde, İKSURA Ölçeği’nin ölçmek istediği yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Bu bağlamda, maddelerin teorik çerçeveye uygunluğu ve ilgili literatürle tutarlılığı incelenerek içerik geçerliği sağlanmıştır. Uzman görüşleri, maddelerin temsil gücünü desteklemiştir.

Ölçeğin yapısal tutarlılığını incelemek için ise yapı geçerliği kanıtları elde edilmiştir. Yapı geçerliği kapsamında, ölçeğin boyut yapısını ortaya çıkarmak üzere Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. Analiz sonuçları, ölçeğin su risk algısı yapısını tatmin edici düzeyde açıkladığını ve teorik beklentilerle uyumlu faktörlere ayrıldığını göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin geçerli bir ölçüm aracı olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

İKSURA Ölçeği’nin iç tutarlılığı ve ölçüm kararlılığı, güvenirlik analizleri ile detaylıca incelenmiştir. İç tutarlılığı değerlendirmek amacıyla, ölçek geliştirme çalışmalarında standart olarak kullanılan Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı temel yapıyı ölçtüğünü ve dolayısıyla ölçeğin güvenilir olduğunu kanıtlamaktadır.

Orijinal çalışmada elde edilen güvenirlik katsayılarının, sosyal bilimler araştırmalarında kabul edilebilir sınır olan 0.70 değerinin oldukça üzerinde olduğu belirtilmiştir. Bu durum, İKSURA Ölçeği’nin farklı uygulamalarda kararlı ve tutarlı ölçümler yapma yeteneğine sahip olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

İKSURA Ölçeği’nin yapısal boyutlarını belirlemek ve maddelerin hangi risk bileşenleri altında toplandığını görmek amacıyla Faktör Analizi uygulanmıştır. Geliştirme çalışmasında, veri setinin faktör analizine uygunluğunu test etmek için Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) ve Bartlett testi gibi istatistiksel yöntemler kullanılmıştır.

Analiz sonucunda, ölçeğin su risk algısının birden fazla alt boyuttan oluştuğu tespit edilmiş ve bu boyutlar, su kalitesi, su yönetimi güvenilirliği ve sağlık üzerindeki algılanan tehlike gibi spesifik temalara ayrılmıştır. Bu çok boyutlu yapı, araştırmacılara sadece genel bir risk algısı skoru değil, aynı zamanda risk algısının hangi bileşenler tarafından domine edildiği hakkında da derinlemesine bilgi sağlamaktadır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Orijinal makalede derecelendirme bilgisi net olarak belirtilmemiştir, ancak psikometrik ölçek geliştirme metodolojisine uygun olarak Likert Tipi Derecelendirme formatının kullanıldığı varsayılmaktadır.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkinler, yerel yönetim temsilcileri.

Age Group: Genellikle görevdeki yetişkin köy muhtarları (18 yaş ve üzeri).

Population Details: Ölçek geliştirme çalışması, Türkiye’deki bir ilin veya bölgenin köy muhtarları örnekleminde gerçekleştirilmiştir. Bu popülasyon, su kaynaklarının yerel düzeydeki yönetiminden ve halka arzından birincil derecede sorumlu olan grubu temsil etmektedir.

Test Methodology: Kendi bildirimli anket yöntemi kullanılarak, muhtarlara yüz yüze veya posta yoluyla uygulanan standart ölçek formatı.

Anahtar Kelimeler

Su Kalitesi, Su Yönetimi, Yerel Yönetimler, Geçerlik, Güvenirlik, Halk Sağlığı Yönetimi, Çevresel Risk.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Orijinal makalede belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: İnci ARIKAN ([email protected])

Correspondence Address: Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan makalede belirtilen akademik yazışma adresi.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İKSURA Ölçeği, 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik ve ticari olmayan araştırmalarda kullanımı için genellikle sorumlu yazar İnci Arıkan ile iletişime geçilmesi ve kaynak gösterilmesi gerekmektedir. Ticari veya geniş ölçekli uygulamalar için yazarların izni zorunludur. Ölçek, herhangi bir ücret bilgisi belirtilmeden akademik literatürde sunulmuştur.

Kaynaklar

Arıkan, İ., Tellioğlu, M., ve Tekin, Ö. F. (2020). İçme-Kullanma Suları Risk Algısı (İKSURA) Ölçeği’nin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik çalışması: Köy muhtarları örneği. Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 22 (2), 146-152. doi: 10.24938/kutfd.640780

Makalenin tam metnine Dergipark üzerinden erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: icme-kullanma-sulari-risk-algisi-iksura-olcegi-toad.pdf

İçme-Kullanma Suları Risk Algısı (İKSURA) Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, orijinal kaynak içeriğinde doğrudan sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi ve derecelendirme formatı için lütfen Arıkan, Tellioğlu ve Tekin (2020) tarafından yayımlanan akademik makaleye başvurunuz.