İç Dış Denetim Odağı Ölçeği

Özet

İç Dış Denetim Odağı Ölçeği, bireylerin yaşam olaylarının sonuçlarını ne ölçüde kendi eylemlerine (içsel) ya da dış güçlere (şans, kader, başkaları) (dışsal) atfettiklerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, Demet Öngen (2003) tarafından Türkçe’ye uyarlama çalışması yapılarak Türk kültürüne özgü bağlamlarda denetim odağını değerlendirmek üzere yapılandırılmıştır. Ölçek, genel denetim odağı kavramını beş farklı alt boyutta detaylandırarak bireylerin sorumluluk algısını çok boyutlu olarak inceleme imkanı sunar.

Anahtar Kelimeler

Denetim Odağı, İçsellik, Dışsallık, Psikometrik Uyarlama, Sorumluluk Algısı, Sosyal Öğrenme Teorisi, Öngen.

Yazarlar

Demet Öngen

Amaç

İç Dış Denetim Odağı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin olaylar üzerindeki kontrol algılarını ölçmektir. Bu ölçek, Rotter’ın sosyal öğrenme teorisine dayanan Denetim Odağı kavramını, özellikle Türk örnekleminde geçerli ve güvenilir bir şekilde değerlendirmeyi amaçlamıştır. Çalışma, denetim odağının sadece genel bir yapı olmaktan öte, aile, başarı ve akran ilişkileri gibi spesifik yaşam alanlarında nasıl farklılaştığını ortaya koymayı hedefler.

Ölçek, bireylerin başarı ve başarısızlıklarını içsel faktörlere (çaba, yetenek) mi yoksa dışsal faktörlere (şans, zorluk) mi bağladığını tespit ederek, eğitim yönetimi, örgütsel davranış ve klinik psikoloji alanlarında önemli çıkarımlar sağlamaktadır. Bu araç, özellikle bireylerin motivasyon düzeyleri ve stresle başa çıkma stratejileri hakkında bilgi sunar.

Yapı

Ölçek, Julian Rotter tarafından geliştirilen temel psikolojik yapı olan Denetim Odağı (Locus of Control) kavramını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin pekiştireçlerin kontrol kaynağı hakkındaki genel inancını ifade eder.

• İçsel Denetim Odağı: Bireylerin olayların sonuçlarını kendi çabalarının, yeteneklerinin ve kararlarının bir sonucu olarak görmesi.
• Dışsal Denetim Odağı: Bireylerin sonuçları kader, şans, güçlü başkaları veya dışsal koşullar gibi kontrol edemedikleri güçlere atfetmesi.

Öngen tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, denetim odağı beş spesifik alt boyuta ayrılmıştır, bu da yapının durumsal ve çok boyutlu doğasını vurgular. Bu alt boyutlar, bireyin farklı sosyal ve kişisel alanlardaki kontrol inançlarını detaylıca incelemeye olanak tanır.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, Öngen (2003) tarafından yürütülen uyarlama çalışmasında detaylandırılmıştır. Geçerlik, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı (Denetim Odağı) ölçtüğünü doğrulamayı hedefler. Bu çalışmalar genellikle yapı geçerliği (construct validity) ve ayırt edici geçerlik (discriminant validity) analizlerini içerir.

Uyarlama çalışmasında, yapı geçerliğinin sağlanması amacıyla genellikle açımlayıcı ve doğrulayıcı Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler, orijinal yapının Türk kültüründe de beş alt boyuta ayrıldığını ve maddelerin ilgili faktörlere yeterli yüklemeler yaptığını göstermelidir. Daha detaylı geçerlik bilgileri için kaynakçada belirtilen akademik makaleye başvurulması gerekmektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin Güvenirlik analizleri de 2003 tarihli uyarlama makalesinde sunulmuştur. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder. Tipik olarak iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplamaları bu çalışmanın temelini oluşturur.

İç tutarlılık analizleri, ölçeğin 29 maddesinin ve beş alt boyutunun, ölçülen yapıyı tutarlı bir şekilde temsil ettiğini göstermelidir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin farklı uygulamalarda benzer sonuçlar vereceği anlamına gelir. Kaynakçada belirtilen çalışmada, ölçeğin genel puanı ve alt boyutları için elde edilen güvenirlik katsayıları bulunmaktadır, ancak bu özet kaynakta bu değerler sunulmamıştır.

Faktör Analizi

İç Dış Denetim Odağı Ölçeği’nin uyarlaması sırasında gerçekleştirilen Faktör Analizi, ölçeğin çok boyutlu yapısını ortaya koymuştur. Analizler sonucunda ölçeğin 29 maddeden ve teorik olarak beklendiği gibi 5 farklı alt boyuttan oluştuğu tespit edilmiştir. Bu faktörler, denetim odağının yaşamın farklı alanlarına özgülenmiş varyasyonlarını temsil etmektedir.

Bu 5 alt boyut şunlardır: Aile ilişkileri için denetim odağı, Başarı için denetim odağı, Akran ilişkileri için denetim odağı, Batıl inanç için denetim odağı ve Kader için denetim odağı. Bu faktör yapısı, ölçeğin sadece genel bir dışsallık/içsellik eğilimi yerine, kültürel olarak önemli olan spesifik inanç sistemlerini (kader, batıl inanç) de kapsadığını göstermektedir.

Araç Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon) Ölçeği

Format: Öz Bildirim Envanteri (Self-Report Inventory)

Language Available: Türkçe

Population Group: Genç Yetişkinler ve Yetişkinler (Uyarlama çalışması muhtemelen üniversite öğrencileri veya genel yetişkin popülasyonu üzerinde yapılmıştır.)

Age Group: 18 yaş ve üzeri (Tahmini)

Population Details: Ölçek, Türk kültürüne özgü Denetim Odağı inançlarını ölçmek üzere geliştirilmiştir.

Test Methodology: 4’lü Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır (1= kesinlikle katılıyorum – 4= kesinlikle katılmıyorum). Toplam 29 madde beş alt boyuta dağılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ölçek Geliştirme, Psikoloji, Eğitim Yönetimi, Sosyal Psikoloji, Likert Ölçeği, İç Dış Denetim, Faktör Analizi.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değil.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Bu ölçek, Demet Öngen tarafından 2003 yılında akademik bir makalede yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için genellikle yazarın izni gerekmektedir. Ticari kullanım ve ücret bilgileri için yazar ile doğrudan iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Ölçeğin kaynak çalışması 2003 yılına aittir.

Bu ölçeğin orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: ic-dis-denetim-odagi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Öngen, D. (2003). Denetim Odağı Ölçeği’nin geçerlik güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 35, 436-447.

Makalenin çevrimiçi bağlantısı: dergipark.ulakbim.gov.tr

İç Dış Denetim Odağı Ölçeği Maddeleri

İç Dış Denetim Odağı Ölçeği, 5 Alt boyut ve 29 Maddeden oluşmaktadır.

Aile ilişkileri için denetim odağı (8 m): Bazı insanlar doğuştan benden daha şanslıdırlar.

Başarı için denetim odağı (8 m): Akıllı olmak, şanslı olmaktan daha iyidir.

Akran ilişkileri için denetim odağı (7 m): Arkadaşlarımın fikirlerini değiştirmek benim için çoğu zaman olanaksızdır.

Batıl inanç için denetim odağı (2 m): Bana uğur getiren eşyalarım vardır.

Kader için denetim odağı (4 m): Eğer hasta olacağım varsa, ne yaparsam yapayım hasta olmaktan kendimi koruyamam.