Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği

Özet

Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği, bireylerin güneşten korunma davranışlarına yönelik karar alma dengesi (faydalar ve maliyetler) ile bu davranışları gerçekleştirme konusundaki öz yeterlik düzeylerini ölçmek amacıyla uyarlanmış psikometrik bir araçtır. Ölçek, özellikle halk sağlığı ve koruyucu hemşirelik alanlarında, cilt kanseri riskini azaltmaya yönelik eğitim ve müdahale programlarının planlanması ve değerlendirilmesinde kritik rol oynamaktadır. Türkiye popülasyonu için uyarlaması, ergenlerin sağlık davranışlarını etkileyen psikososyal faktörleri incelemeyi hedeflemiştir.

Bu araç, bireyin güneşten korunma eylemlerinin potansiyel olumlu sonuçlarını (faydalar) ve olumsuz sonuçlarını (maliyetler veya engeller) nasıl değerlendirdiğini nicel olarak belirler. Bu değerlendirme, Transtheoretical Model (TTM) çerçevesinde davranış değişikliğine hazır olma aşamasını anlamak için temel bir bileşendir. Ölçek, Özcan Aygün ve Asiye Ergün tarafından 2014 yılında Türk ergenler üzerinde yapılan bir çalışma ile literatüre kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Güneşten korunma, karar alma dengesi, öz yeterlik, ergenler, adaptasyon, psikometrik özellikler, sağlık davranışları, Transtheoretical Model.

Yazarlar

Özcan Aygün, Asiye Ergün

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin güneşten korunma davranışlarını benimseme sürecinde karşılaştıkları psikolojik engelleri ve motivasyon kaynaklarını ölçmektir. Ölçek, iki temel faktör üzerinden bireyin karar verme matrisini belirler:

• Güneşten korunma davranışlarının algılanan faydaları (Pros).
• Güneşten korunma davranışlarının algılanan maliyetleri veya dezavantajları (Cons).

Bu ölçüm, özellikle ergen popülasyonunda güneşten korunma davranışlarının yaygınlığını artırmaya yönelik tasarlanan müdahalelerin etkinliğini artırmak ve davranış değişikliği aşamalarını doğru bir şekilde tespit etmek için hayati öneme sahiptir. Ölçek, sağlık profesyonellerine, hangi bireylerin değişime daha yatkın olduğunu anlamada yardımcı olur.

Yapı

Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği, sağlık davranışlarının değişimini inceleyen Transtheoretical Model’in iki ana yapısını, yani Karar Alma Dengesi ve Öz Yeterlik kavramlarını ölçmek üzere tasarlanmıştır. Karar Alma Dengesi, bireyin bir davranışı değiştirmenin faydalarını ve maliyetlerini dengeleme sürecini ifade ederken; Öz Yeterlik, bireyin zorluklarla karşılaştığında bile bu davranışları başarıyla uygulayabileceğine dair inancıdır.

Uyarlama çalışması, bu yapıların kültürel olarak Türk ergenler bağlamında geçerliliğini incelemiştir. Ölçek, genellikle iki alt boyuttan oluşur: Faydalar (Pros) ve Maliyetler (Cons). Yüksek Fayda puanları ve düşük Maliyet puanları, bireyin davranış değişikliğine hazır olduğunun bir göstergesidir.

Geçerlik

Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği’nin Türk ergenler üzerindeki uyarlama çalışmasında (Aygun & Ergun, 2014), ölçeğin yapısal geçerliği incelenmiştir. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinde ölçeğin teorik olarak beklenen faktör yapısını koruyup korumadığı doğrulayıcı faktör analizi (DFA) veya benzeri yöntemlerle test edilmiştir.

Çalışma, ölçeğin kavramsal olarak temsil ettiği faydalar ve maliyetler boyutlarının Türk kültürü ve popülasyonu bağlamında da ayrışabildiğini ve güneşten korunma davranışları ile anlamlı ilişkiler gösterdiğini desteklemiştir. Bu bulgular, ölçeğin Türk ergenler arasında güneşten korunma davranışlarının psikososyal belirleyicilerini ölçmede geçerli bir araç olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, uyarlama çalışmasında iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) kullanılarak rapor edilmiştir. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde gruplarıyla tutarlı ölçümler yapabildiğini göstermiştir.

Aygun ve Ergun (2014) tarafından yürütülen çalışmada, Karar Alma Dengesi ve Öz Yeterlik alt ölçeklerinin her birinin kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu belirtilmiştir. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğü anlamına gelmektedir, ancak orijinal veri alanında spesifik katsayılar (örneğin, Alfa > .70) belirtilmemiştir.

Faktör Analizi

Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği’nin faktör yapısı, teorik olarak Karar Alma Dengesi ve Öz Yeterlik olmak üzere iki veya daha fazla faktörden oluşmaktadır (uyarlanan orijinal ölçeğe bağlı olarak). Türk adaptasyon çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek için faktör analizi teknikleri kullanılmıştır.

Genellikle, Karar Alma Dengesi bileşeni kendi içinde Faydalar (Pros) ve Maliyetler (Cons) olmak üzere iki ayrı faktöre ayrılır. Uyarlama çalışması, bu ikili yapının Türk ergen popülasyonunda da geçerli olduğunu doğrulayıcı faktör analizi ile desteklemiştir, bu da ölçeğin çok boyutlu yapısının korunduğunu göstermektedir.

Ölçüm Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme formatı (Orijinal ölçeğe bağlı olarak Likert tipi ölçek kullanıldığı varsayılmaktadır.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Ergenler

Age Group: Genç yetişkinlik öncesi dönem (Çalışma lise öğrencilerini kapsamıştır.)

Population Details: Türkiye’deki ergen popülasyonu üzerinde test edilmiştir.

Test Methodology: Öz bildirim (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Güneş maruziyeti, cilt sağlığı, hemşirelik araştırması, öz yeterlik, psikometri, davranışsal sağlık, koruyucu tıp.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiş

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Correspondence Address: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi (Çalışmanın yayınlandığı tarihteki varsayılan kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014 (Uyarlama çalışmasının yayın yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izinler ve potansiyel ücretler hakkında detaylı bilgi, sorumlu yazar Özcan Aygün ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir. Akademik ve araştırma amaçlı kullanım genellikle yazarın iznine tabidir.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:

gunesten-korunma-karar-alma-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Aygun, O., & Ergun, A. (2014). Decisional balance and self-efficacy for sun protection: Measurement among Turkish adolescents. Nursing research, 63(5), 309-319.

Güneşten Korunma Karar Alma Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, uyarlama çalışmasının tam metninde (Aygun & Ergun, 2014) veya yukarıda belirtilen PDF dosyasında bulunabilir.