Güneşten Korunma Özyeterlilik Ölçeği

Özet

Güneşten Korunma Özyeterlilik Ölçeği, bireylerin güneşten korunma davranışlarını başarıyla gerçekleştirme yeteneklerine olan inançlarını ölçmek amacıyla uyarlanmış psikometrik bir araçtır. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu, Özcan Aygün ve Aysun Ergün tarafından 2014 yılında yapılmıştır. Ölçek, özellikle cilt kanseri riskini azaltmaya yönelik koruyucu sağlık davranışlarının değerlendirilmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Adaptasyon çalışması, özellikle ergenler arasında güneşten korunma konusundaki kişisel yeterlilik algısını incelemeye odaklanmıştır.

Ölçek, özyeterlilik teorisine dayanarak, bireylerin güneş kremi kullanma, gölgede kalma veya koruyucu giysiler giyme gibi eylemleri ne kadar kolay veya zor bulduklarını değerlendirir. Bu değerlendirme, sağlık eğitim programlarının etkinliğini artırmak ve davranış değişikliğini hedefleyen müdahaleleri planlamak için temel veriler sağlar.

Anahtar Kelimeler

Özyeterlilik, Güneşten Korunma, Sağlık Davranışı, Ergen Sağlığı, Psikometrik, Adaptasyon.

Yazarlar

Özcan Aygün, Aysun Ergün.

Amaç

Güneşten Korunma Özyeterlilik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin güneşin zararlı etkilerinden korunmak için gerekli olan davranışları (örneğin, güneş kremi sürme, şapka takma) uygulayabilme konusundaki öznel yeterlilik inançlarını nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, ergenler gibi risk altındaki popülasyonlarda koruyucu davranışların önündeki algılanan engelleri ve kolaylaştırıcı faktörleri belirlemeye yardımcı olur.

Ölçek, sağlık psikolojisi ve hemşirelik araştırması alanlarında, özellikle sağlık inanç modeli çerçevesinde, koruyucu sağlık davranışlarını etkileyen bilişsel faktörleri anlamak için kullanılır. Bu sayede, halk sağlığı kampanyaları ve eğitim materyalleri, bireylerin özyeterlilik düzeylerini artırmaya yönelik stratejiler geliştirebilir.

Yapı

Ölçek, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisi’nin merkezi bir kavramı olan özyeterlilik yapısını ölçmektedir. Özyeterlilik, bir kişinin belirli bir görevi veya eylemi başarıyla gerçekleştirebileceğine dair inancıdır. Bu bağlamda, ölçek, bireyin çeşitli senaryolarda (örneğin, yoğun sosyal baskı altında, unutkanlık durumunda veya yüksek sıcaklıkta) bile güneşten korunma davranışlarını sürdürme becerisine odaklanır.

Ölçek maddeleri genellikle farklı koruyucu davranış türlerine ve bu davranışları gerçekleştirme konusundaki güven düzeyine ayrılır. Yapısal olarak, ölçek maddeleri, güneşlenme saatleri, kıyafet seçimi ve güneş kremi kullanımı gibi spesifik davranışsal alanlardaki güveni yansıtan alt boyutlara sahip olabilir.

Geçerlik

Kaynak referansta geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, Aygun ve Ergün (2014) tarafından yürütülen uyarlama çalışması, ölçeğin Türkçe popülasyonunda geçerli olduğunu göstermek zorundadır. Bu çalışma genellikle yapı geçerliğini (Construct Validity) test etmek için Faktör Analizi yöntemlerini kullanmıştır.

Uyarlama sürecinde, özgün ölçeğin madde yapısının Türk kültürüne ve diline uygunluğu incelenmiş, içerik geçerliği uzman görüşleri ile sağlanmış olmalıdır. Yapı geçerliği için, ölçeğin teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer yapılarla (örneğin, Karar Dengesi veya sağlık risk algısı) korelasyonları incelenmiştir.

Güvenirlik

Orijinal kaynakta güvenirlik verisi belirtilmemiş olsa da, psikometrik açıdan sağlam bir uyarlama çalışması, ölçeğin iç tutarlılığını (Internal Consistency) raporlamalıdır. Bu genellikle Cronbach’s Alpha (Alfa) katsayısı ile ifade edilir.

Hemşirelik araştırması bağlamında yapılan bu tür ölçek çalışmalarında, Güneşten Korunma Özyeterlilik Ölçeği’nin toplam puanı için kabul edilebilir düzeyde yüksek bir Alfa katsayısı (genellikle 0.70 veya üzeri) beklenir. Yüksek iç tutarlılık, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı, yani güneşten korunma özyeterliliğini ölçmekte tutarlı olduğunu gösterir.

Faktör Analizi

Aygun ve Ergün (2014) çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk ergenler popülasyonunda korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizi uygulanmıştır. Bu analiz, ölçeğin tek boyutlu mu yoksa birden çok alt boyuta mı sahip olduğunu ortaya koyar.

Tipik olarak, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak, maddelerin faktör yükleri incelenir. Bu, ölçeğin güneşten korunma davranışının farklı yönlerini (örneğin, planlama yeterliliği, uygulama yeterliliği) ölçen ayrı bileşenlere ayrılıp ayrılmadığını doğrular.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Likert tipi derecelendirme (Genellikle 5 veya 7 noktalı Likert ölçeği kullanılır, kişinin güven düzeyini belirtir.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Ergenler

Age Group: Genellikle 12-18 yaş arası

Population Details: Türkiye’deki lise veya ortaokul öğrencileri arasında sağlık davranışlarının değerlendirilmesi.

Test Methodology: Öz-bildirim (Self-report) yöntemiyle uygulanır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Psikolojisi, Davranış Değişikliği, Psikometrik Özellikler, Cilt Kanseri Önleme, Ölçme, Güven.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2014

İletişim: Ölçeğin kullanımı, puanlaması ve izinleri hakkında bilgi almak için sorumlu yazar Özcan Aygün ile iletişime geçilmelidir.

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Kaynaklar

Aygun, O., & Ergun, A. (2014). Decisional balance and self-efficacy for sun protection: Measurement among Turkish adolescents. Nursing research, 63(5), 309-319.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: gunesten-korunma-ozyeterlilik-olcegi-toad.pdf

Güneşten Korunma Özyeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte yer almamaktadır. Ölçek maddeleri için ilgili makaleye (Aygun & Ergun, 2014) başvurulması veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.